کاوش‌های باستان‌شناسی در دینارزاری خراسان‌شمالی: نجات میراث جاده ابریشم

آغاز یک طرح علمی: از قرارداد پژوهشی تا حضور در میدان

سرپرست هیات باستان‌شناسی خراسان‌شمالی، رضا ناصری، از آغاز رسمی گمانه‌زنی‌های باستان‌شناسی در بقایای رباط دشت گرمه و تعیین حریم محوطه تاریخی دینارزاری خبر داده است. این طرح میدانی نه یک فعالیت مقطعی بلکه نتیجه یک همکاری هدفمند و برنامه‌ریزی‌شده میان نهادهای علمی و میراثی است. این طرح در قالب قرارداد پژوهشی مشترک میان اداره‌کل میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی خراسان شمالی و معاونت پژوهشی و فناوری دانشگاه زابل در حال اجراست.

هدف کاوش: ترسیم مرزهای یک تاریخ پنهان

به گفته ناصری، هدف اصلی اجرای طرح، تنها کاوش و کشف چند دیوار مدفون نیست؛ بلکه تعیین دقیق عرصه اثر، پیشنهاد حریم حفاظتی علمی و مستند به عنوان اولویت‌های کلیدی دنبال می‌شوند. با ایجاد سپر قانونی می‌توان از تخریب بیشتر بقایای معماری در اثر عوامل انسانی و طبیعی جلوگیری کرد. خروجی این گمانه‌زنی‌ها تنها گزارشی علمی برای بایگانی نیست؛ قرار است به سپر حقوقی و حفاظتی تبدیل شود که در برابر طرح‌های عمرانی و توسعه‌ای از این محوطه تاریخی دفاع کند.

تهدید توسعه: دو بانده شدن محور گرگان– بجنورد و نگرانی باستان‌شناسان

آنچه اهمیت این طرح را دوچندان کرده، اجرای طرح دو بانده‌سازی محور ارتباطی گرگان – بجنورد است؛ محوری که حیات امروز را به جریان می‌اندازد اما اگر بدون توجه به میراث زیر پایش توسعه یابد، می‌تواند بخشی از تاریخ را نابود کند. ناصری می‌گوید: با آغاز این طرح عمرانی، مشخص‌کردن حدود دقیق محوطه به ضرورتی فوری تبدیل شده است؛ چرا که بی‌توجهی به عرصه آثار، نبود حریم حفاظتی مشخص و مصوب می‌تواند به نهشته‌های تاریخی و سازه‌های مدفون در زیر لایه‌های خاک آسیب‌های جبران‌ناپذیری وارد کند. در واقع، این گمانه‌زنی‌ها نوعی اقدام پیشگیرانه است؛ تلاشی برای آنکه توسعه راه، به قیمت پاک شدن بخشی از حافظه تاریخی این سرزمین تمام نشود.

گمانه‌زنی برای خواناسازی تاریخ: از لایه‌ها تا دیوارهای فراموش‌شده

بر اساس توضیحات سرپرست هیات باستان‌شناسی، این گمانه‌زنی‌ها دو جنبه مهم دارند: شناخت لایه‌های تاریخی محوطه و خواناسازی بخش‌های آسیب‌دیده معماری. گمانه‌زنی در باستان‌شناسی، به معنای ایجاد گودال‌ها و ترانشه‌های هدفمند است تا توالی استقرارها، دوره‌های زمانی، تغییرات معماری و نوع استفاده از فضا به شکل علمی مطالعه و ثبت شود.

• در دینارزاری، این گمانه‌ها کمک می‌کنند تا لایه‌های مختلف تاریخی که طی قرن‌ها شکل گرفته‌اند، شناسایی شوند.
• بخش‌هایی از معماری که امروز تنها توده‌ای مخدوش و ناپیداست، خوانا شود؛ یعنی پلان‌ها، فضاها، دیوارها و اجزای کاروانسرا دوباره درک‌پذیر گردد.

هدف نهایی این مرحله آن است که متخصصان استان بتوانند با تکیه بر داده‌های دقیق و مستند، برنامه‌ای علمی برای حفاظت و مرمت محوطه تدوین کنند؛ برنامه‌ای که بر حدس و گمان استوار نباشد، بلکه ریشه در داده‌های میدانی داشته باشد. با وجود این ضوابط، می‌توان از تخریب ناخواسته اثر در جریان فعالیت‌های عمرانی و توسعه‌ای جلوگیری کرد؛ تخریب‌هایی که اگر عرصه و حریم مشخص نباشد، غالباً نه از سر عمد، بلکه از سر بی‌اطلاعی رخ می‌دهند.

ثبت ملی و جایگاه حقوقی: دینارزاری در فهرست آثار کشور

محوطه تاریخی دینارزاری و بقایای رباط دشت، در سال ۱۳۸۹ با شماره ثبت ۲۹۴۷۷ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است. این ثبت ملی، چند پیامد و اهمیت اساسی دارد:

• به رسمیت شناختن ارزش تاریخی و فرهنگی محوطه در سطح ملی.
• ضرورت رعایت قوانین حفاظتی در هرگونه پروژه عمرانی در محدوده آن.
• فراهم شدن بستر حقوقی برای تخصیص بودجه‌های حفاظتی و پژوهشی.

اما تنها ثبت ملی، بدون تعیین دقیق عرصه و حریم و بدون اجرای ضوابط، کافی نیست و آنچه امروز در قالب گمانه‌زنی‌ها رخ می‌دهد، در واقع تکمیل حلقه‌های حفاظتی برای این اثر ثبت‌شده است.

دینارزاری کجاست؟ منزلگاهی بر مسیر تاریخی جرجان – نیشابور

محوطه تاریخی دینارزاری و بقایای رباط دشت، در مسیر کهن جرجان (گرگان امروزی) – نیشابور قرار گرفته است؛ مسیری که در دوره‌های مختلف تاریخی، بخشی از شبکه ارتباطی بزرگ‌تر و مشهور به جاده ابریشم را شکل می‌داده است. در منابع تاریخی از این اثر باستانی با نام‌های «دینارزاری» یا «دینارساری» یاد شده است. اما به دلیل قرارگیری در مجاورت جاده مواصلاتی و مسیل سیلابی، این محوطه در معرض آسیب‌های جدی طبیعی و انسانی قرار دارد.