رتبه‌بندی ۲۰۲۶ تایمز: افت رتبه دانشگاه‌های برتر ایران، صعود علوم پزشکی

جایگاه ایران در رتبه‌بندی ۲۰۲۶

در ویرایش ۲۰۲۶، دانشگاه صنعتی شریف با کسب رتبه ۷۶ آسیا، همچنان برترین دانشگاه ایران محسوب می‌شود و در جایگاه نخست ملی قرار گرفته است. همچنین، ۱۱ مؤسسه ایرانی دیگر با عنوان «reporter» در این رتبه‌بندی حضور دارند؛ این دانشگاه‌ها داده‌های خود را به تایمز ارائه داده‌اند اما حداقل‌های لازم برای کسب رتبه آسیایی را احراز نکرده‌اند.

تعداد دانشگاه‌های ایرانی حاضر در این رتبه‌بندی از ۸۱ مؤسسه در ویرایش قبلی به ۹۰ دانشگاه در ویرایش کنونی رسیده است. این روند صعودی، نشان‌دهنده رشد شتابان و مستمر حضور ایران در رتبه‌بندی‌های بین‌المللی طی ۱۴ سال اخیر است. در سال ۲۰۱۳ تنها ۳ دانشگاه ایرانی در این فهرست حضور داشتند، اما با یک جهش قابل توجه و تداوم رشد، این تعداد به ۹۰ دانشگاه در سال ۲۰۲۶ رسیده است.

چالش‌های رشد کمی و کیفی

اگرچه افزایش تعداد دانشگاه‌های ایرانی در رتبه‌بندی یک دستاورد آماری محسوب می‌شود، اما باید توجه داشت که این رشد همزمان با گسترش ظرفیت کلی رتبه‌بندی تایمز نیز بوده است. در حالی که در سال‌های اولیه (۲۰۱۳-۲۰۱۵) این رتبه‌بندی تنها ۱۰۰ دانشگاه برتر آسیا را شامل می‌شد، در سال ۲۰۲۶ به ۹۲۹ دانشگاه افزایش یافته است. این بدان معناست که فضای رقابتی بیش از ۹ برابر گسترده‌تر شده و سیاست‌گذاران باید علاوه بر افزایش تعداد، بر سهم ایران از دانشگاه‌های برتر نیز تمرکز کنند.

برای مثال، در سال ۲۰۱۳ ایران سه نماینده در میان ۱۰۰ دانشگاه برتر داشت، اما در ویرایش ۲۰۲۶ نیز تنها سه دانشگاه صنعتی شریف، صنعتی امیرکبیر و علم و صنعت ایران در این جمع حضور دارند که نشان‌دهنده لزوم توجه بیشتر به ارتقای کیفی است.

روش‌شناسی رتبه‌بندی ۲۰۲۶

رتبه‌بندی دانشگاه‌های آسیایی ۲۰۲۶ بر اساس همان چارچوب رتبه‌بندی جهانی تایمز است، اما وزن‌دهی شاخص‌ها برای بازتاب اولویت‌ها و ویژگی‌های مؤسسه‌های آموزش عالی در آسیا بازتنظیم شده است. این روش‌شناسی از ۱۸ شاخص عملکردی در قالب پنج معیار اصلی بهره می‌برد:

• آموزش یا فضای یادگیری: ۲۴.۵ درصد
• فضای پژوهشی: ۲۸ درصد
• کیفیت پژوهش: ۳۰ درصد (سنجش استنادها، توان و برتری پژوهشی)
• چشم‌انداز بین‌المللی: ۷.۵ درصد (جذب استعدادها و همکاری‌های فرامرزی)
• صنعت: ۱۰ درصد (انتقال دانش و ثبت اختراعات)

نکته مهم در روش‌شناسی ۲۰۲۶، توجه ویژه به شاخص‌های جدیدی مانند «تأثیر پژوهش» و «پروانه‌های ثبت اختراع» است که توانایی دانشگاه در پدیدآوری دانش کاربردی و جریان‌ساز را می‌سنجد.

منابع داده و ارزیابی

داده‌های مورد استفاده در این نظام رتبه‌بندی از سه منبع اصلی به دست می‌آیند:

1. داده‌های خوداظهاری دانشگاه‌ها: شامل آمار دانشجویان، کارکنان و درآمدهای مالی.
2. پیمایش آوازه دانشگاهی: با بیش از ۱۰۸ هزار پاسخ از نخبگان علمی سراسر جهان.
3. پایگاه اطلاعاتی اسکوپوس: منبع اصلی استخراج داده‌های علم‌سنجی.

در ویرایش ۲۰۲۶، تحلیل ۱۷۴.۹ میلیون استناد به ۱۸.۷ میلیون اثر منتشر شده در بازه پنج‌ساله ۲۰۲۰ تا ۲۰۲۴، مبنای ارزیابی کیفیت پژوهش قرار گرفته است. همچنین، اطلاعات ثبت اختراع از بیش از ۱۰۰ اداره ثبت اختراع در سراسر جهان استخراج شده است.

تحلیل عملکرد دانشگاه‌های ایرانی بر اساس شاخص‌ها

تحلیل داده‌های ۲۰۲۶ نشان‌دهنده توزیع متفاوتی از توانمندی‌ها در میان دانشگاه‌های برتر ایران است:

• شاخص صنعت: دانشگاه‌های صنعتی ایران، به ویژه صنعتی شریف (۹۶.۷) و صنعتی امیرکبیر (۹۱.۹)، عملکرد بسیار خوبی داشته‌اند که نشان‌دهنده پیوند عمیق با بخش تولید و جذب پروژه‌های صنعتی است.
• کیفیت پژوهش: دانشگاه صنعتی نوشیروانی بابل با امتیاز ۸۶.۴، بالاترین رتبه کشوری را در این شاخص کسب کرده که حاکی از تمرکز بر تولید مقالات پراستناد بین‌المللی است.
• فضای آموزشی: دانشگاه‌های علوم پزشکی کرمانشاه (رتبه ۳۳ آسیا) و علوم پزشکی تهران (رتبه ۳۶ آسیا) بهترین عملکرد را داشته‌اند. این موفقیت عمدتاً ناشی از نسبت مناسب استاد به دانشجو و نرخ بالای دانش‌آموختگان دکتری است.
• چشم‌انداز بین‌المللی: این شاخص همچنان پاشنه آشیل دانشگاه‌های ایرانی است. به جز موارد معدودی نظیر دانشگاه علوم پزشکی کرمانشاه (۶۳.۸) و دانشگاه گلستان (۵۹.۲)، اکثر دانشگاه‌های تراز اول کشور امتیاز پایینی (غالباً زیر ۴۰) کسب کرده‌اند که نشان‌دهنده محدودیت‌ها در جذب دانشجوی بین‌المللی و همکاری‌های فرامرزی است.

افت نسبی رتبه دانشگاه‌های برتر و صعود علوم پزشکی

مقایسه رتبه‌های سال ۲۰۲۶ با ۲۰۲۵ نشان‌دهنده افت نسبی در جایگاه عددی برخی از برترین دانشگاه‌های کشور است:

• دانشگاه صنعتی شریف: از رتبه ۶۹ به ۷۶
• دانشگاه صنعتی امیرکبیر: از رتبه ۷۰ به ۷۹
• دانشگاه علم و صنعت ایران: از رتبه ۷۷ به ۸۷
• دانشگاه تهران: از رتبه ۹۷ به ۱۲۰

این جابجایی‌ها لزوماً به معنای کاهش کیفیت داخلی نیست، بلکه نشان‌دهنده سرعت بالای رشد دانشگاه‌های رقیب در شرق و جنوب شرق آسیا و سخت‌گیرانه‌تر شدن شاخص‌های کیفی پژوهش در روش‌شناسی جدید است.

در مقابل این روند نزولی، برخی دانشگاه‌های علوم پزشکی موفق به بهبود چشمگیر جایگاه خود شده‌اند. دانشگاه علوم پزشکی شیراز و علوم پزشکی اصفهان که در سال ۲۰۲۵ در بازه ۲۵۱–۳۰۰ قرار داشتند، در سال ۲۰۲۶ با جهشی قابل توجه به رتبه‌های ۱۹۱ و ۱۹۵ صعود کرده و به جمع ۲۰۰ دانشگاه برتر آسیا پیوسته‌اند.

نوسانات و چالش‌های آینده

رتبه‌بندی ۲۰۲۶ شاهد نوسان شدیدی در برخی مؤسسه‌ها بوده است. دانشگاه صنعتی نوشیروانی بابل و دانشگاه علوم پزشکی بقیه‌الله افت قابل توجهی را تجربه کرده‌اند. از سوی دیگر، ورود قدرتمند دانشگاه‌هایی نظیر تربیت مدرس (رتبه ۱۶۲) و جندی‌شاپور اهواز (رتبه ۳۰۱–۳۵۰) نشان‌دهنده پویایی در نظام جمع‌آوری داده‌ها و تلاش مؤسسه‌های جدید برای انطباق با استانداردهای تایمز است.

بخش بزرگی از دانشگاه‌های ایران (حدود ۳۰ دانشگاه) در بازه رتبه‌های ۵۰۱ تا ۸۰۰ تثبیت شده یا با افت رتبه به این بازه سقوط کرده‌اند. این تجمع در رده‌های انتهایی جدول، هشداری برای سیاست‌گذاران است و نشان می‌دهد بسیاری از دانشگاه‌ها تنها موفق به کسب حداقل‌های لازم برای ورود به رتبه‌بندی شده‌اند اما در رقابت کیفی برای صعود به رده‌های بالاتر با چالش مواجه‌اند.

ایستایی در انتشارات علمی ایران

تحلیل آماری بروندادهای علمی ایران در پایگاه اسکوپوس، فرضیه کاهش سرعت رشد و حتی ثبات نسبی در انتشارات علمی را تأیید می‌کند. شمار انتشارات علمی کشور پس از یک دوره رشد مستمر از سال ۲۰۱۰ تا ۲۰۲۱، در سال‌های اخیر دچار نوعی ایستایی شده است؛ به طوری که رکورد ۷۸,۳۱۹ اثر در سال ۲۰۲۲، در سال‌های ۲۰۲۳ تا ۲۰۲۵ تکرار نشده و ارقام در محدوده ۷۴ تا ۷۵ هزار باقی مانده‌اند.

با توجه به اینکه شاخص «بهره‌وری پژوهشی» بر اساس شمار انتشارات به نسبت اعضای هیئت علمی سنجیده می‌شود و کشورهای رقیب در آسیا به شدت در حال افزایش حجم انتشارات علمی خود هستند، این وقفه در رشد کمی می‌تواند بر امتیاز فضای پژوهشی و کیفیت پژوهش دانشگاه‌های ایران اثر منفی گذاشته و روند نزول رتبه‌ها را در دوره‌های بعدی تشدید کند.

صدرنشینی چین و موازنه قدرت در آسیا

نتایج رتبه‌بندی سال ۲۰۲۶ نشان‌دهنده تثبیت جایگاه چین در صدر آموزش عالی آسیا است. دانشگاه تسینگ‌هوا بار دیگر جایگاه نخست آسیا را به دست آورده و دانشگاه پکن در رتبه دوم باقی مانده است. در مجموع، چین پنج دانشگاه در میان ۱۰ دانشگاه برتر و ۲۰ دانشگاه در میان ۵۰ دانشگاه برتر آسیا دارد که نشان‌دهنده سرمایه‌گذاری راهبردی و پایدار این کشور در حوزه‌های علمی و پژوهشی است.

نکته قابل توجه در ویرایش ۲۰۲۶، تغییر در موازنه قدرت شرق آسیاست. در حالی که دانشگاه توکیو به رتبه چهارم صعود کرده، بسیاری از دانشگاه‌های ژاپن و کره جنوبی با وجود بهبود امتیاز کلی، در رتبه‌بندی سقوط کرده‌اند که می‌توان آن را «عقب‌ماندگی نسبی» در برابر سرعت رشد خیره‌کننده چین و سایر رقبا توصیف کرد. مالزی نیز با دانشگاه تکنولوژی پتروناس (رتبه ۳۵) و ارتقای چندین مؤسسه دیگر، خود را به عنوان قطب جدید آموزش عالی در منطقه معرفی کرده است.

۱۰ دانشگاه برتر آسیا در سال ۲۰۲۶

بر اساس ویرایش ۲۰۲۶ نظام رتبه‌بندی دانشگاه‌های آسیایی مؤسسه آموزش عالی تایمز، ۱۰ دانشگاه برتر آسیا به شرح زیر هستند:

1. Tsinghua University
2. Peking University
3. National University of Singapore
4. Nanyang Technological University, Singapore
5. The University of Tokyo
6. University of Hong Kong
7. Fudan University
8. Zhejiang University
9. Shanghai Jiao Tong University
10. Chinese University of Hong Kong