آیا پاکستان می‌تواند مسیر نجات تجارت خارجی ایران باشد؟

ظرفیت‌های ژئوپلیتیک و مسیرهای زمینی

طبیب‌زاده با اشاره به واقعیت‌های ژئوپلیتیک ایران، تنوع اقلیمی، پهناور بودن کشور و همسایگی با کشورهای متعدد را از مزایای ایران برای بهره‌برداری از راه‌های زمینی در تمامی جهات می‌داند. او تاکید می‌کند که انتخاب مؤثرترین مسیر بستگی به امکانات هر کشور همسایه، میزان دسترسی آن به دریا، نزدیکی به ایران و داشتن زیرساخت‌های قوی دارد.

وی افزود: «کشور برای رهایی از محاصره و محدودیت‌های ایجاد شده، الزاماً بایستی از ظرفیت‌های جغرافیایی و روابط خود با همسایگان بهره ببرد. ما نیز در حال انجام این اقدامات هستیم تا بتوانیم کریدوری را تعیین، مشخص و بر سر آن مذاکره کنیم تا انتقال کالاها، چه از لحاظ آزادی عمل و چه از نظر امنیت، به خوبی انجام شود.»

به گفته طبیب‌زاده، تحقق این امر به تفاهم‌نامه‌های همکاری کشور با همسایگان، میزان همکاری آن‌ها و توانمندی‌های موجود بستگی دارد.

نقش پاکستان در تجارت زمینی ایران

در میان گزینه‌های موجود، مرز زمینی پاکستان می‌تواند در صورت محدود شدن مسیرهای دریایی، به ویژه از مسیر امارات، به عنوان مسیر جایگزین برای تأمین کالاهای وارداتی ایران عمل کند. پاکستان دارای بنادر بزرگی همچون کراچی، گوادر و به طور خاص بندر قاسم است که از تجهیزات مناسبی نیز برخوردار هستند.

طبیب‌زاده توضیح داد: «تمامی امکانات فیزیکی موجود است؛ اما مواردی نظیر هزینه حمل و نقل، هزینه‌های بندرگاهی، مفاد تفاهم‌نامه‌های همکاری و سهولت انتقال کالا به داخل کشور، عوامل تعیین‌کننده هستند. از لحاظ فیزیکی، همه کشورهای همسایه این امکان را دارند و پاکستان نیز در این مورد از جمله کشورهای مهم محسوب می‌شود.»

چرا تفاهم‌نامه ۲۰۰۸ ایران و پاکستان اجرا نشد؟

تراز تجاری ایران و پاکستان عمدتاً به نفع صادرات ایران است، اما سهم واردات از پاکستان پایین مانده است. طبیب‌زاده به تفاهم‌نامه همکاری‌های مرزی و ترانزیت کالا بین ایران و پاکستان در سال ۲۰۰۸ اشاره کرد که به دلایل متعدد و در برهه‌های زمانی مختلف، پاکستان از اجرای آن خودداری کرده است. وی خاطرنشان کرد که تنها سه چهار روز است که این عملیات آغاز شده و این موضوع نشان‌دهنده عدم همکاری در گذشته است.

«این مسئله اکنون نقش مهمی در مذاکرات ایفا می‌کند و شاید بتوان مذاکرات اقتصادی جدیدی را نیز صورت داد. از موانع موجود می‌توان به ناامنی مسیر در برخی مقاطع و به میزان بیشتر، به عدم همکاری طرف مقابل (به‌ویژه از سال ۲۰۰۸ تاکنون) اشاره کرد.»

نیاز به تقویت زیرساخت‌ها و دیپلماسی اقتصادی

زیرساخت‌های حمل‌ونقل، گمرکی و لجستیکی در مرز ایران و پاکستان، به ویژه جاده زمینی از کراچی تا مرز ایران (نقاط مرزی میلک و ریمدان)، چندان مجهز نیستند و برای افزایش حجم مبادلات مناسب ارزیابی نمی‌شوند. طبیب‌زاده تاکید کرد که پیش از هر اقدامی، تجهیزات گمرکی، تسهیل مسیر استخراج، استقرار نیروهای متخصص و دستگاه‌های ناظر الزامی است و یک تقویت جدی زیرساختی در مرزها برای پوشش افزایش حجم کالا لازم است.

او معتقد است که تقویت مرزی زمان زیادی نیاز ندارد و می‌توان از همین امروز کار را آغاز و به مرور زمان آن را توسعه داد. اما مهم‌تر از مسائل فیزیکی، نیاز به تفاهم‌نامه‌های قدرتمند و عمل قوی به آن‌ها بین دو کشور است.

طبیب‌زاده در پایان گفت: «دیپلماسی اقتصادی کشور بایستی این ظرفیت‌های فعال را در اختیار کشور قرار دهد. اگر قرار باشد روندها به روال گذشته باشد، نمی‌تواند خیلی مؤثر واقع شود؛ چرا که این مسیر قبلاً آزموده شده است. اما اگر دیپلماسی اقتصادی کشور روابط را به گونه‌ای پیش ببرد که همکاری‌ها جدی باشد، من فکر می‌کنم این مسیرها می‌توانند جایگزین‌های نسبتاً خوبی باشند.»