حضور پلنگ ایرانی در قرق اوزوم؛ نمادی از موفقیت الگوی حفاظت مشارکتی

پلنگ، شاخص سلامت زیستگاه

حضور پلنگ در یک زیستگاه، نشانه‌ای قوی از پویایی و سلامت آن است. این گربه‌سان که در رأس هرم غذایی قرار دارد، تنها زمانی می‌تواند حضوری پایدار داشته باشد که سه شرط اساسی فراهم باشد:

• امنیت نسبی زیستگاه
• وفور طعمه‌های طبیعی
• کاهش تعارض با انسان

مشاهدات متعدد پلنگ ایرانی در سال‌های اخیر در قرق اوزوم، حاکی از بهبود چشمگیر این سه مؤلفه است؛ نشانه‌ای که ارزشی فراتر از یک خبر کوتاه محیط‌زیستی دارد.

اوزوم: الگوی موفق مدیریت خصوصی

قرق اختصاصی اوزوم از سال ۱۳۹۶ به صورت غیررسمی توسط بخش خصوصی مدیریت می‌شود. این مدل که در ایران هنوز نوپاست، نمونه‌ای از ورود سرمایه و مدیریت غیردولتی به عرصه حفاظت از حیات‌وحش به شمار می‌رود. در این سال‌ها، گزارش‌های متعددی از مشاهده پلنگ در اوزوم ثبت شده است.

قرق‌بانان منطقه تأکید می‌کنند که حضور پلنگ در حواشی روستاها به طور محسوسی کاهش یافته و خوشبختانه، در سال‌های اخیر گزارشی از حمله پلنگ به دام‌های روستاییان ثبت نشده است. این تغییر رفتار نه به دلیل کاهش جمعیت پلنگ، بلکه نتیجه تقویت طعمه‌های طبیعی و ایجاد امنیت نسبی در عرصه‌های طبیعی منطقه است.

فراوانی طعمه؛ ضامن بقای پلنگ

یکی از نقاط قوت قرق اوزوم، جمعیت مناسب طعمه‌ها است. گونه‌هایی نظیر قوچ و میش وحشی، کل و بز که در ارتفاعات و تپه‌ماهورهای منطقه زیست می‌کنند، سفره غذایی پلنگ را به طور کامل در داخل زیستگاه تأمین کرده‌اند. همین فراوانی سبب شده است که پلنگ برای یافتن غذا، کمتر از عرصه‌های طبیعی خارج شده و به سمت روستاها و دام‌های اهلی نرود؛ اتفاقی که هم به نفع دامداران است و هم به نفع این گربه‌سان ارزشمند.

چالش‌های پیش رو: معدن و دام

با وجود همه موفقیت‌ها، قرق اوزوم با چالش‌هایی نیز روبروست. یکی از جدی‌ترین این چالش‌ها، فعالیت‌های معدنی در منطقه است. تردد ماشین‌آلات سنگین و فعالیت‌های عمرانی می‌توانند آرامش زیستگاه را برهم زده و امنیت وحوش، از جمله پلنگ، را تحت تأثیر قرار دهند.

با این حال، مسئولان و قرق‌بانان گزارش داده‌اند که در سال‌های اخیر دوره‌های آموزشی برای معدن‌کاران برگزار شده تا مسیرهای تردد به گونه‌ای انتخاب شود که کمترین مزاحمت را برای زیستگاه ایجاد کند. همچنین تلاش شده است تا زمان‌بندی فعالیت‌ها با دوره‌های حساس حیات‌وحش (مانند زایمان و جفت‌گیری) هم‌پوشان نشود و تعارض میان انسان و حیوان به حداقل برسد. آمار مناسب جمعیت قوچ و میش و سایر گونه‌های طعمه، نشانه‌ای از همراهی نسبی معدن‌کاران با برنامه‌های حفاظتی است، هرچند نگرانی‌ها درباره آینده این همزیستی همچنان پابرجاست.

تهدید پنهان: دام و سگ‌های گله

در کنار فعالیت‌های معدنی، گله‌های دام و سگ‌های گله نیز به عنوان یک دغدغه جدی مطرح هستند. سگ‌های گله می‌توانند به پلنگ‌های جوان یا سایر وحوش حمله کنند. همچنین، حضور گسترده دام، فشار چرا بر پوشش گیاهی را افزایش داده و در نهایت با کاهش علفزارها و تخریب زیستگاه، سفره غذایی وحوش را کوچک‌تر می‌کند.

قرق‌بانان هشدار می‌دهند که اگر برای مدیریت ورود دام و کنترل سگ‌های گله برنامه‌ریزی نشود، تعارض میان انسان و حیات‌وحش دوباره اوج خواهد گرفت؛ تعارضی که تجربه نشان داده، قربانی اصلی آن، گونه‌های ارزشمند و آسیب‌پذیری مانند پلنگ هستند.

اوزوم: آزمونی برای یک الگوی حفاظتی نوین

اوزوم از نظر طبقه‌بندی رسمی، در رده بالای حفاظتی قرار ندارد و همین امر باعث افزایش تردد انسان‌ها و امکان ورود بدون مجوز به بخش‌هایی از قرق می‌شود. این سطح حفاظتی پایین، کار حفاظت را دشوارتر کرده و نیاز به حضور میدانی بیشتر، آموزش جوامع محلی و فرهنگ‌سازی مستمر را دوچندان ساخته است.

با این حال، نتایج تا به امروز مثبت بوده است؛ پلنگ همچنان در اوزوم رفت‌وآمد می‌کند و همین حضور، بزرگ‌ترین گواه موفقیت نسبی این الگوی مشارکت بخش خصوصی در حفاظت است.

قرق اختصاصی اوزوم امروز تنها یک زیستگاه برای پلنگ نیست؛ بلکه آزمایشگاهی زنده برای آزمودن یک الگوی تازه در حفاظت از حیات‌وحش است. الگویی که با مشارکت بخش خصوصی، همکاری معدن‌کاران، همراهی جوامع محلی و نظارت حاکمیتی دولت ترسیم شده است. اگر این مدل بتواند تعادل میان توسعه و حفاظت را حفظ کند، اوزوم می‌تواند به نمونه‌ای ملی برای نشان دادن نقش بخش خصوصی در صیانت از طبیعت ایران تبدیل شود؛ الگویی که پلنگ ایرانی، با حضور آرام اما باصلابت خود، مهر تاییدی موقت بر آن زده است. تاییدی که برای ماندگار شدن، به تداوم مسئولیت‌پذیری همه طرف‌ها نیاز دارد.

در نهایت، این حفاظت مسئولانه بود که چهره واقعی خود را در اوزوم به نمایش گذاشت و نه صرفاً خودنمایی پلنگ. اداره کل حفاظت محیط زیست خراسان شمالی، مناطق حفاظت شده و پارک‌های ملی سالوک، ساریگل و ضامن آهو، و پناهگاه حیات وحش میاندشت جاجرم را با گستره ۲۰۰ هزار هکتار مدیریت می‌کند که همگی محل زیست پلنگ‌ها هستند.