مهاجرت نخبگان و اساتید: بحران خاموش در دانشگاه‌های ایران

نظام آموزشی در وضعیت قرمز: درآمد اساتید و چالش‌های معیشتی

نگاهی به وضعیت درآمدی اعضای هیئت‌علمی دانشگاه‌ها، بر اساس آخرین آمار و ارقام تا اواخر سال گذشته، نشان می‌دهد که سقف درآمد ماهانه اساتید بین ۶۶ تا ۷۵ میلیون تومان برآورد شده است. این رقم، در مقایسه با استانداردهای جهانی، معادل کمتر از ماهیانه ۵۰۰ دلار است که فاصله قابل توجهی با انتظارات و نیازهای معیشتی دارد.

افزایش ۷۵ درصدی حقوق، که جدا از افزایش‌های رسمی و سالانه دولت اعمال شده، در واقع تلاشی برای جبران سال‌ها عقب‌ماندگی حقوقی نسبت به تورم است. هدف از این اقدام، فراهم آوردن بستری است تا استاد دانشگاه بتواند بدون دغدغه معیشت، تمام تمرکز خود را بر حل مسائل ملی و تربیت نیروی انسانی متخصص معطوف کند. این تصمیم، پیش از این تنها یک بار حدود ۲۸ سال پیش در دوران ریاست‌جمهوری سیدمحمد خاتمی اتخاذ شده بود و پس از آن به دست فراموشی سپرده شد.

نکته دیگری که معمولاً در بحث حقوق اساتید و اعضای هیئت‌علمی نادیده گرفته می‌شود، این است که فعالیت‌های علمی آنان شامل پژوهش، داوری مقالات، راهنمایی پایان‌نامه‌ها و به‌روزرسانی دانش، مرز زمانی مشخصی ندارد و با پایان ساعت کاری اداری خاتمه نمی‌یابد؛ در حالی که در بسیاری از بخش‌های دیگر، این گونه نیست.

دانشگاه به مثابه یک کارآفرین: مدل‌های نوین درآمدزایی

بر اساس اطلاعات موجود، افزایش حقوق اعضای هیئت‌علمی دانشگاه‌ها در سال جاری شامل چند مرحله متفاوت است. در حالی که بخشی از این افزایش به صورت رسمی حدود ۲۰ درصد اعلام شده، برخی گزارش‌ها و برداشت‌ها از اعمال افزایش‌های ترکیبی حکایت دارند که در مجموع می‌تواند به حدود ۶۵ تا حتی ۷۵ درصد نیز برسد. در همین راستا، رقم ۲۰۰ میلیون تومان در شبکه‌های اجتماعی به عنوان حداکثر درآمد ماهانه یک استاد تمام دانشگاه مطرح شده است.

نظام آموزشی در کشورهای پیشرفته امروز دیگر مانند گذشته عمل نمی‌کند. اساتید دانشگاه و اعضای هیئت‌علمی تنها به تدریس در کلاس‌ها و انجام تحقیقات فردی محدود نمی‌شوند. امروزه به دانشگاه‌ها به عنوان مراکزی نگریسته می‌شود که در فعالیت‌های اقتصادی، تولید فناوری و نوآوری شریک هستند. دانشگاه‌ها در تلاشند تا درآمدهای خود را از راه‌هایی غیر از بودجه‌های دولتی تأمین کرده و به نهادی «پول‌ساز» تبدیل شوند.

در ایران نیز دانشگاه‌ها برای باقی ماندن در میدان رقابت و پیوستن به کاروان علم و فناوری جهانی، نیازمند به‌روزرسانی سیستم درآمدی خود هستند و در این مسیر باید به اساتید و دانشگاهیان به شیوه‌ای نوین توجه شود.

در زمینه افزایش حقوق اساتید، با وجود اینکه ارقام اعلامی هنوز با مبالغ پرداختی در کشورهای دیگر قابل مقایسه نیست، ایران در ابتدای مسیر استقلال دانشگاه و درآمدزایی از طریق آن قرار دارد. در مدل نوین مورد نظر ایران، بخشی از درآمد استاد از طریق گرنت‌های پژوهشی، قراردادهای صنعتی، ثبت اختراع، پروژه‌های فناورانه و صندوق‌های حمایتی تأمین خواهد شد.

ارقام چه می‌گویند؟ مهاجرت نخبگان و مقایسه درآمدها

آمارها در مورد مهاجرت اعضای هیئت‌علمی نگران‌کننده است:

• سعید سمنانیان، استاد دانشکده علوم پزشکی دانشگاه تهران، اظهار داشته است که در ۱۰ سال اخیر ۱۲ هزار عضو هیئت‌علمی از کشور مهاجرت کرده‌اند که ۶۰ درصد این آمار مربوط به چهار سال اخیر است. او تأکید کرده که اکثر این افراد از اساتید با کیفیت بالای علمی بوده‌اند.
• غلامرضا ظریفیان، معاون وزیر اسبق علوم، نیز عدد مشابهی را اعلام کرده است.
• کارن ابری‌نیا، دبیر انجمن صنفی استادان دانشگاهی ایران، در آبان‌ماه ۱۴۰۴ گزارش داد که از سال ۱۳۹۷ تا ۱۴۰۳، از میان ۶۰۰۰ استاد در رشته‌های فنی-مهندسی دانشگاه‌های برتر، ۱۵۰۰ نفر معادل ۲۵ درصد مهاجرت کرده‌اند.

این آمارها در حالی اعلام می‌شود که میزان درآمد اعضای هیئت‌علمی در ایران، به ویژه در رشته‌های بالینی، بعضاً تفاوت چندانی با درآمد یک کارمند با مدرک لیسانس ندارد؛ در حالی که درآمد مهندسان دارای مدرک لیسانس حدود ۳۰ تا ۴۵ میلیون تومان است. در برخی حوزه‌های تخصصی مانند نفت، فناوری اطلاعات یا فعالیت در شرکت‌های بزرگ، این رقم حتی به بیش از ۵۰ یا ۶۰ میلیون تومان در ماه نیز می‌رسد.

مقایسه درآمد اساتید در کشورهای مختلف (ماهیانه):

تلاش برای بازگرداندن مرجعیت علمی به داخل کشور

وزارت علوم در یک سال و نیم گذشته، تلاش خود را بر بازگرداندن مرجعیت علمی به داخل کشور متمرکز کرده است. به نظر می‌رسد این وزارتخانه با دفاع از افزایش پرداختی‌ها، در واقع به دنبال تثبیت جایگاه علمی ایران است و به این باور رسیده که برای رقابت با جهان در رتبه‌بندی‌های بین‌المللی دانشگاه‌ها، نمی‌توان با استانداردهای معیشتی دهه‌های پیشین ادامه داد.

در همین راستا، حجت‌الاسلام خسروپناه، دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی، با تأکید بر نقش کلیدی اعضای هیئت‌علمی در تولید علم و فناوری، از موافقت صریح این شورا با افزایش حقوق اساتید خبر داد. وی با تأکید بر ضرورت بهبود وضعیت معیشتی دانشگاهیان برای تحقق نقشه جامع علمی کشور گفت: «شورای عالی انقلاب فرهنگی کاملاً با افزایش حقوق اعضای هیئت‌علمی موافق است. البته خانواده وزارت علوم، وزارت بهداشت و وزارت آموزش و پرورش نیز مد نظر هستند و قاعدتاً باید مجموعه این خانواده‌ها مورد توجه قرار گیرند.»

خسروپناه افزود: «اعضای هیئت‌علمی دارای ویژگی خاصی هستند، چرا که در تولید علم و فناوری نقش دارند و به‌ویژه استادانی که در رشد و پیشرفت علم و فناوری و تحقق نقشه جامع علمی کشور اثربخش‌تر هستند، باید از نظر معیشتی بیشتر مورد توجه قرار گیرند.» دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی تأکید کرد: «این نخبگان باید حفظ شوند و یکی از مؤلفه‌های حفظ نخبگان کشور و اعضای هیئت‌علمی اثربخش در حوزه‌های علم و فناوری، موضوع حقوق و معیشت آنهاست که شورا قطعاً از آن حمایت می‌کند.»

اساتید و نخبگان، موتور محرک پیشرفت علمی، فناوری و نوآوری کشور هستند و نقش بی‌بدیل آن‌ها در توسعه پایدار و خودکفایی ایران بر کسی پوشیده نیست. در شرایط حساس کنونی که کشور با چالش‌های متعددی روبرو است و دشمن حمله به مراکز علمی را در دستور کار قرار داده، حفظ و نگهداری سرمایه‌های انسانی ارزشمند، به ویژه اساتید و نخبگان، اهمیتی مضاعف پیدا می‌کند. زیرا در دوران جنگ و پساجنگ، کشور بیش از هر زمان دیگری به تخصص، دانش و خلاقیت نخبگان و اساتید نیاز دارد. بنابراین، حمایت‌های همه‌جانبه از این قشر، از جمله توجه ویژه به مسائل معیشتی و رفاهی همچون افزایش حقوق، امری ضروری و استراتژیک است. سرمایه‌گذاری روی اساتید و نخبگان، در واقع سرمایه‌گذاری برای آینده کشور و تضمین‌کننده اقتدار و سربلندی ایران در عرصه‌های داخلی و بین‌المللی خواهد بود.

بر این اساس، ضروری است مسئولان با اتخاذ تدابیر حمایتی لازم، از مهاجرت نخبگان جلوگیری کرده و بستر مناسبی را برای شکوفایی استعدادها و خدمت‌رسانی آنان به میهن فراهم کنند.