بحران جهانی سوخت جت: چالش‌های اروپا در پی اختلال صادرات خاورمیانه

بازار جهانی سوخت جت در پی اختلال در صادرات از منطقه خاورمیانه با فشار قابل توجهی روبرو شده است. این وضعیت، به ویژه برای اروپا که وابستگی بالایی به واردات سوخت جت از این منطقه دارد، چالش‌های جدی لجستیکی و اقتصادی ایجاد کرده است.

تقاضای جهانی و نقش کلیدی خاورمیانه

در سال 2025، تقاضای جهانی سوخت جت و نفت سفید به طور متوسط حدود 7.8 میلیون بشکه در روز برآورد شد که تقریباً دو میلیون بشکه از آن از طریق تجارت بین‌المللی جابه‌جا می‌شد. کشورهای حوزه خلیج فارس نقش محوری در این عرضه جهانی داشتند و به طور متوسط حدود 400 هزار بشکه در روز سوخت جت صادر می‌کردند که معادل تقریباً 20 درصد از کل تجارت جهانی این محصول بود. پالایشگاه‌های صادرات‌محور در کره جنوبی، هند و چین نیز از تامین‌کنندگان مهم بازار به شمار می‌رفتند، اما این کشورها نیز تا حد زیادی به واردات نفت خام از خاورمیانه وابسته هستند.

کاهش عرضه جهانی و پیش‌بینی‌ها

از دست رفتن بخش مهمی از صادرات خاورمیانه، گزینه‌های جایگزین برای بازار جهانی را محدود کرده است. در شرایطی که پیش‌بینی می‌شود پالایش جهانی نفت خام در سال 2026 به طور سالانه حدود یک میلیون بشکه در روز کاهش یابد، این اختلال می‌تواند به کاهش خالص حدود 200 هزار بشکه در روز در عرضه جهانی سوخت جت نسبت به سطح پیش از جنگ منجر شود. برآوردها نشان می‌دهد که اثر اصلی این کاهش عرضه در سه‌ماهه دوم سال 2026 نمایان خواهد شد؛ دوره‌ای که ممکن است تولید جهانی سوخت جت تا 500 هزار بشکه در روز افت کند.

وابستگی اروپا و وضعیت ذخایر

اروپا بیشترین وابستگی را به عرضه خاورمیانه دارد. تقاضای سوخت جت در این منطقه در سال گذشته حدود 1.6 میلیون بشکه در روز بود که 1.1 میلیون بشکه از آن از طریق تولید داخلی و حدود 500 هزار بشکه در روز از طریق واردات تامین می‌شد. از این میزان واردات، خاورمیانه به طور معمول حدود 375 هزار بشکه در روز، معادل 75 درصد واردات سوخت جت اروپا، را تامین می‌کرد.

واردات خالص اروپا در سال‌های اخیر به دلیل رشد مصرف سوخت هوایی و کاهش ظرفیت پالایش پس از همه‌گیری کووید-19 افزایش یافته است. تقاضا در اروپا ماهیتی فصلی دارد و در فصل تعطیلات تابستانی به اوج می‌رسد. در مجموع، حدود 95 درصد تقاضای ترکیبی سوخت جت و نفت سفید در اروپا مربوط به سوخت جت است.

تفاوت‌هایی میان کشورهای اروپایی در تامین سوخت جت وجود دارد. شش مصرف‌کننده بزرگ شامل بریتانیا، آلمان، فرانسه، اسپانیا، ترکیه و ایتالیا، حدود 63 درصد از تقاضای خود را از تولید داخلی تامین می‌کنند. اسپانیا صادرکننده خالص است، در حالی که بریتانیا، بزرگ‌ترین مصرف‌کننده منطقه، حدود 65 درصد نیاز خود را از طریق واردات تامین می‌کند. همچنین، سطح ذخایر نیز متفاوت است؛ برخی کشورها ذخایر چند ماهه دارند، اما برخی مصرف‌کنندگان بزرگ کمتر از 20 روز ذخیره دارند.

فشار بر ذخایر و لغو پروازها

با نزدیک شدن بازار اروپا به فصل اوج تقاضا، کاهش واردات از خاورمیانه چالش جدی لجستیکی ایجاد کرده است. موجودی‌ها در منطقه آمستردام–روتردام–آنتورپ، که نقش کلیدی در توزیع سوخت جت در شمال‌غرب اروپا دارد، در اوایل آوریل به پایین‌ترین سطح در پنج سال گذشته سقوط کرده‌اند. برآورد می‌شود موجودی متوسط اروپا که در ابتدای سال حدود 37 تا 38 روز بود، در میانه سال به حدود 30 روز کاهش یابد. از سال 2020 تاکنون این شاخص هرگز به کمتر از 29 روز نرسیده است.

با در نظر گرفتن حاشیه ایمنی 20 درصدی، اگر موجودی‌ها به کمتر از 23 روز برسد، احتمال کمبود فیزیکی در برخی فرودگاه‌ها افزایش یافته که به لغو پروازها و کاهش تقاضا منجر می‌شود. این اتفاق در برخی از کشورها مشاهده شده است. شرکت‌های هواپیمایی تنها در دو هفته گذشته نزدیک به دو میلیون صندلی از برنامه پروازی ماه جاری میلادی را حذف کرده‌اند و حدود 13 هزار پرواز برنامه‌ریزی‌شده برای ماه مه لغو شده است.

سناریوهای جایگزینی واردات و چشم‌انداز آینده

توان اروپا برای جایگزینی عرضه از دست‌رفته خاورمیانه نقش تعیین‌کننده‌ای در ثبات بازار خواهد داشت. تحلیل سناریوهای مختلف نشان می‌دهد:

• جایگزینی 100 درصدی: موجودی‌ها برای سال 2026 کافی خواهد بود، اما در پایان سال پایین‌تر از میانگین تاریخی باقی می‌ماند.
• جایگزینی 90 درصدی: موجودی‌ها برای پاسخگویی به تقاضای تابستانی احتمالاً کافی است، اما ذخایر پایان سال به حدود 26 روز کاهش می‌یابد.
• جایگزینی 75 درصدی: موجودی‌ها در تابستان به زیر سطح حیاتی 23 روز سقوط کرده و ممکن است از ماه اوت مشکلات جدی در تأمین سوخت ایجاد شود.
• جایگزینی 50 درصدی: ذخایر ممکن است از ماه ژوئن به سطح بحرانی برسند.

داده‌های تجاری نشان می‌دهد که اروپا در حال افزایش واردات از سایر مناطق، از جمله ایالات متحده، است. صادرات سوخت جت آمریکا در هفته منتهی به 3 آوریل به رکورد 442 هزار بشکه در روز رسید. با این حال، حتی اگر کل این حجم اضافی به اروپا ارسال شود، تنها کمی بیش از نیمی از کاهش واردات خاورمیانه را جبران خواهد کرد.

در مجموع، چشم‌انداز بازار سوخت جت اروپا در کوتاه‌مدت با عدم قطعیت قابل توجهی روبه‌رو است. اروپا ناگزیر است تلاش بیشتری برای جذب محموله‌های جایگزین از بازارهای جهانی انجام دهد تا سطح ایمن ذخایر را در ماه‌های اوج سفرهای هوایی تابستانی حفظ کند. در غیر این صورت، احتمال بروز کمبود سوخت در برخی فرودگاه‌ها و تاثیر آن بر عملیات صنعت هوانوردی افزایش خواهد یافت.