شکست «پروژه آزادی» ترامپ در هرمز؛ ۱۶۰۰ کشتی گرفتار و نقش عربستان سعودی

عملیات «پروژه آزادی» دونالد ترامپ برای هدایت کشتی‌ها از تنگه هرمز، تنها ۴۸ ساعت به طول انجامید و با شکست مواجه شد. این عملیات که با هدف تأمین امنیت عبور و مرور در این آبراه حیاتی آغاز شده بود، نتوانست رضایت شرکت‌های کشتیرانی و دریانوردان را جلب کند و هزاران کشتی همچنان در منطقه گرفتار مانده‌اند. همزمان، گزارش‌ها حاکی از تعلیق دسترسی ارتش آمریکا به پایگاه‌ها و حریم هوایی عربستان سعودی برای این عملیات است که به توقف ناگهانی آن منجر شد. این رویدادها، وضعیت کشتیرانی جهانی را با چالش‌های جدی مواجه کرده و یادآور الگوهای تاریخی ایران در منطقه، این بار با استفاده از پهپادها، است.

پروژه آزادی: ناکامی در تأمین امنیت کشتیرانی

گزارش‌ها نشان می‌دهد که «پروژه آزادی» برای ده‌ها هزار دریانورد حاضر در ۱۶۰۰ کشتی گرفتار در تنگه هرمز، هیچ «آزادی» به ارمغان نیاورد. این عملیات، که تنها دو کشتی را با اسکورت هدایت کرد، نتوانست اعتماد شرکت‌های کشتیرانی را جلب کند. جین سروکا، مدیر اجرایی بندر لس‌آنجلس، تأکید کرد که تنها یک توافق واقعی و قابل اجرا می‌تواند اعتماد جامعه کشتیرانی تجاری را بازگرداند. او افزود که هیچ مدیر صنعتی را نیافته که حاضر به جابجایی محموله‌ها و کارکنان خود در این شرایط باشد.

بیش از دو ماه است که خطوط کشتیرانی به دنبال راهی برای خروج از تنگه هرمز هستند. در حالت عادی، روزانه ۱۲۰ کشتی از این تنگه عبور می‌کنند که ۲۰ درصد نفت جهان را جابجا می‌کنند. اما اکنون، خطر حملات موشکی و آسیب‌های چند میلیون دلاری به کشتی‌ها، شرکت‌ها را از حرکت بازداشته است. شرکت‌های بیمه نیز بندهای زمان جنگ را در قراردادهای خود گنجانده‌اند که پوشش کشتی‌های گرفتار در درگیری‌ها را الزامی نمی‌کند و این امر هزینه‌های مالی سنگینی را در پی دارد.

واکنش شرکت‌های کشتیرانی و آمار حملات

دولت ترامپ با چندین شرکت کشتیرانی برای مشارکت در «پروژه آزادی» تماس گرفت، اما تعداد کمی از آن‌ها این پیشنهاد را پذیرفتند. شرکت دانمارکی مرسک تأیید کرد که یکی از دو کشتی اسکورت شده متعلق به این شرکت بوده و از فوریه قادر به ترک خلیج فارس نبوده است. طبق داده‌های S&P Global Commodities at Sea، در روز دوشنبه تنها ۱۰ کشتی از تنگه هرمز عبور کردند که شامل دو کشتی اسکورت شده توسط ارتش آمریکا می‌شد.

هاپاگ-لوید نیز اعلام کرد که پیش از توقف پروژه، در حال بررسی استفاده از اسکورت نظامی برای خارج کردن چهار کشتی خود از تنگه بوده است. نیلز هاوپت، مدیر ارشد ارتباطات این گروه، به حمله دیگری به یک کشتی کانتینری اشاره کرد که منجر به زخمی شدن چند نفر شد و خطرات موجود را نشان می‌دهد.

سازمان بین‌المللی دریانوردی (آی‌ام‌او) گزارش داده است که از آغاز جنگ تاکنون، ۳۲ کشتی هدف موشک قرار گرفته‌اند که ۱۰ کشته و دست‌کم ۱۲ زخمی بر جای گذاشته است. آی‌ام‌او بر لزوم «حداکثر احتیاط» تأکید کرده و اسکورت دریایی را راه‌حلی پایدار نمی‌داند.

توقف ناگهانی عملیات و نقش عربستان سعودی

ان‌بی‌سی نیوز گزارش داده است که تغییر ناگهانی موضع ترامپ در مورد «پروژه آزادی»، پس از آن رخ داد که عربستان سعودی استفاده ارتش آمریکا از پایگاه‌ها و حریم هوایی خود را برای این عملیات متوقف کرد. این اقدام ریاض در واکنش به غافلگیری رهبران سعودی از اعلام یکجانبه ترامپ در شبکه‌های اجتماعی صورت گرفت. تماس تلفنی میان ترامپ و محمد بن سلمان، ولیعهد سعودی، نیز نتوانست این اختلاف را حل کند و در نهایت ترامپ مجبور به توقف عملیات شد تا دسترسی حیاتی ارتش آمریکا به حریم هوایی عربستان دوباره برقرار شود.

مقامات کاخ سفید ادعا کردند که متحدان منطقه‌ای از پیش در جریان قرار گرفته بودند، اما یک دیپلمات خاورمیانه‌ای گفت که آمریکا تنها پس از اعلام عمومی عملیات، با عمان هماهنگ شده است. این عملیات که ترامپ آن را راهی برای شکستن محاصره ایران در تنگه هرمز معرفی کرده بود، تنها ۳۶ ساعت پس از آغاز، متوقف شد.

ترامپ در شبکه‌های اجتماعی نوشت که جنگ می‌تواند پایان یابد اگر «ایران با آنچه توافق شده موافقت کند» و از «گفت‌وگوهای بسیار خوب» در ۲۴ ساعت گذشته خبر داد. این اظهارات در آستانه انتخابات میان‌دوره‌ای نوامبر و سفر آتی ترامپ به پکن برای دیدار با شی جین‌پینگ، رئیس‌جمهور چین، صورت می‌گیرد.

راهبرد قدیمی ایران با ابزارهای نوین

نشریه وال استریت ژورنال با نگاهی تاریخی، رویارویی کنونی را با «جنگ نفتکش‌ها» در دهه ۱۹۸۰ مقایسه کرده است. در آن زمان، ایران با استفاده از موشک‌ها، مین‌های دریایی و قایق‌های تندرو تلاش می‌کرد کنترل خود بر تنگه هرمز را تثبیت کند. این بار، ایران علاوه بر همان الگوی قدیمی، از انبوهی از پهپادهای تهاجمی بهره می‌برد که به عنوان یک «تقویت‌کننده قدرت» مهم عمل می‌کنند. این در حالی است که نیروی دریایی آمریکا تاکنون ناوهای جنگی خود را برای اسکورت نفتکش‌ها به خلیج فارس اعزام نکرده است.

تام دافی، دیپلمات و افسر بازنشسته نیروی دریایی آمریکا، معتقد است که «بازیگران همان‌اند، منطقه آبی همان است، اما سیاست و محیط تهدید امروز کاملاً متفاوت است.» او افزود که «راهبرد ایران طی ۵۰ سال تغییر نکرده؛ راهبرد تحمیل هزینه، با هدف کنترل آب‌های منطقه.»

کنت پولاک، معاون سیاست‌گذاری مؤسسه خاورمیانه، می‌گوید که هدف تهران در دهه ۱۹۸۰ افزایش قیمت نفت بدون کشاندن آمریکا به جنگ بود. اما اکنون، مقامات ایران تلاش می‌کنند صادرات نفت منطقه را محدود کنند تا در بحبوحه نبردی برای بقا، به اقتصاد جهانی آسیب بزنند. ایران امروز از روابط نزدیک با روسیه و چین برخوردار است و به تسلیحات مدرن، از جمله زرادخانه‌ای از پهپادها، مجهز شده که هدف قرار دادن کشتی‌های تجاری و ناوهای جنگی را برایش آسان‌تر و مقابله با آن را دشوار و پرهزینه کرده است.

تفاوت‌ها در رویکرد آمریکا

در دهه ۱۹۸۰، رونالد ریگان با اکراه نیروی دریایی آمریکا را برای حفظ جریان نفت وارد «جنگ نفتکش‌ها» کرد و حدود ۳۰ کشتی از مجموع ۶۰۰ کشتی خود را به این عملیات اختصاص داد. اما امروز، نیروی دریایی آمریکا دیگر ناوچه‌ای در اختیار ندارد و اندازه آن تقریباً نصف شده است. سنتکام اکنون از فاصله دور با ایران مقابله می‌کند و حدود ۱۲ کشتی و بیش از ۱۰۰ هواپیما را برای رهگیری کشتی‌های تجاری در رفت‌وآمد به بنادر ایران اختصاص داده است.

هدف ادعایی این عملیات، محاصره تهران، اعمال فشار بر اقتصاد آسیب‌دیده ایران و واداشتن حکومت به پایان دادن به محاصره خود در تنگه هرمز است. این عملیات خارج از تنگه ــ در دریای عمان و مناطق دورتر ــ انجام می‌شود. دافی می‌گوید: «به‌نظر می‌رسد ما به‌درستی نگران هدف قرار گرفتن هستیم و ایرانی‌ها این را می‌دانند.»

در سال ۱۹۸۷، ریگان موافقت کرد ۱۱ نفتکش کویتی با پرچم آمریکا فعالیت کنند و تحت اسکورت آمریکا قرار گیرند. این اقدام ریشه در سیاست‌های جنگ سرد داشت. آمریکا حتی پیش از آغاز عملیات اسکورت نفتکش‌های کویتی، بزرگ‌ترین تلفات خود در جنگ نفتکش‌ها را با شلیک اشتباه یک جنگنده عراقی به ناو یواس‌اس استارک متحمل شد که منجر به کشته شدن ۳۷ ملوان آمریکایی شد.

در عملیات اسکورت موسوم به «اراده راسخ»، در نخستین مأموریت، یکی از دو نفتکش تحت اسکورت با رشته‌ای از مین‌های تازه‌کارگذاری‌شده ایرانی برخورد کرد. ایران تا سال ۱۹۸۸ هر هفته کشتی‌های تجاری را هدف قرار می‌داد که باعث شد دست‌کم ۱۰ نیروی دریایی غربی و هشت نیروی دریایی منطقه‌ای گشت‌زنی کنند. با وجود حملات مسلحانه به کشتی‌های اسکورت‌شده، جریان نفت هرگز متوقف نشد.