اسناد تاریخی: کلید بازشناسی هویت بناهای تاریخی گلستان

در آستانه ۱۷ اردیبهشت، روز ملی اسناد و میراث مکتوب، جاوید ایمانیان، کارشناس برجسته میراث فرهنگی، بر نقش بی‌بدیل اسناد تاریخی در بازشناسی و حفاظت از هویت فرهنگی منطقه گلستان تاکید کرد. این اسناد، چه مکتوب و چه غیرمکتوب، نه تنها روایتگر دقیق گذشته‌اند بلکه ابزاری اساسی برای مستندنگاری، مرمت و بازیابی اصالت بناهای تاریخی استان محسوب می‌شوند.

اهمیت اسناد در روش‌شناسی تاریخی

ایمانیان با بیان اینکه اسناد تاریخی فراتر از اوراق قدیمی، در واقع شناسنامه‌هایی هستند که رویدادها، اشخاص و مکان‌ها را در بستر زمان به دقت ثبت کرده‌اند، افزود: این منابع بنیادی، مسیر روشن‌گری را در روش‌شناسی تاریخی هموار می‌سازند و به پژوهشگران امکان می‌دهند تا با دیدی عمیق‌تر به گذشته بنگرند.

اسناد مکتوب: گنجینه‌ای از اطلاعات

اسناد مکتوب، شامل کتاب‌ها، وقف‌نامه‌ها و سفرنامه‌ها، گنجینه‌هایی از اطلاعات ذی‌قیمت را در خود جای داده‌اند. برای مثال:

• کتاب تاریخ جرجان: نوشته حمزه بن یوسف سهمی، منبعی بی‌بدیل برای شناخت دقیق برج قابوس و سلسله‌های حکومتی شهر تاریخی جرجان است.
• سفرنامه‌ها: آثاری چون «سفرنامه مازندرانِ میرزا ابراهیم» و نوشته‌های رابینو و مورگونو، اطلاعات دقیقی از وضعیت جغرافیایی و دروازه‌های تاریخی شهر استرآباد (گرگان کنونی) ارائه می‌دهند که در مطالعات میدانی بسیار کاربردی هستند.

وقف‌نامه‌ها: صادق‌ترین راویان تاریخ

به گفته این کارشناس میراث فرهنگی، وقف‌نامه‌ها از صادق‌ترین اسناد تاریخی به شمار می‌روند. در ایوان غربی مسجد جامع گرگان، ۱۹ سنگ‌نوشته و کتیبه یافت شده که بخشی از آن‌ها فرمان حکام و بخشی دیگر وقف‌نامه‌اند. به عنوان نمونه، کتیبه‌ای متعلق به سال ۹۵۷ هجری قمری نشان می‌دهد که درآمد حمام قاضی در بازار نعلبندان، وقف تعمیر منبر این مسجد شده است. این جزئیات دقیق، لایه‌های پنهان اقتصاد و فرهنگ اجتماعی آن دوران را به وضوح روشن می‌کند.

نقش حیاتی اسناد غیرمکتوب

اسناد غیرمکتوب نظیر عکس‌های قدیمی و نقشه‌ها نیز دارای اهمیت حیاتی هستند:

• عکس‌های میرزا عبدالله قاجار: این تصاویر ارزشمند که در مجموعه «در قاب میرزا» منتشر شده‌اند، کاخ آقامحمدخان و مسجد جامع گرگان را در گذشته به تصویر کشیده‌اند. این عکس‌ها به شناسایی تغییرات معماری بناها در طول زمان کمک کرده و در فرایند مرمت، به بازگرداندن اصالت و هویت اولیه بناها یاری می‌رسانند.
• قدیمی‌ترین نقشه استرآباد: نقشه‌ای که در سال ۱۸۵۸ میلادی توسط مستشاران روس تهیه شده، هرچند شماتیک است، اما با ترسیم دقیق بافت محلات، برج و بارو و دروازه‌ها، منبعی حیاتی برای مستندنگاری و بازسازی کالبدی شهر تاریخی گرگان محسوب می‌شود.

تمامی این اسناد، در کنار یکدیگر، پازل شناخت تاریخ غنی استان گلستان را تکمیل می‌کنند و میراثی گرانبها برای نسل‌های آینده به شمار می‌روند.