نشر بین‌الملل ایران: چالش‌های دیپلماسی فرهنگی و عدم پیگیری در نمایشگاه کتاب و فلوشیپ تهران

نمایشگاه کتاب تهران: فرصتی از دست رفته برای دیپلماسی فرهنگی

نمایشگاه بین‌المللی کتاب تهران که عمدتاً در اردیبهشت‌ماه برگزار می‌شود، امسال به دلیل شرایط خاص کشور، به فروش کتاب در فضای مجازی محدود شده است. این محدودیت، بخش بین‌الملل نمایشگاه و همچنین فلوشیپ تهران که نخستین دوره آن در سال ۱۴۰۴ در میانه نمایشگاه کتاب برگزار شد را نیز تحت تأثیر قرار داده و فعالیتی در این بخش‌ها مشاهده نمی‌شود.

رضا حاجی‌آبادی، مدیر انتشارات بین‌المللی هزاره ققنوس، در گفت‌وگو با خبرنگار ایرنا، به بررسی تأثیر بخش بین‌الملل نمایشگاه کتاب و فلوشیپ تهران بر تبادل کپی‌رایت پرداخت. وی تأکید کرد که نمایشگاه کتاب در سراسر جهان به عنوان بستری برای «دیپلماسی فرهنگی» به کار گرفته می‌شود، اما ماهیت نمایشگاه کتاب تهران در طول سالیان متمادی تغییر نکرده و بیشتر بر فروش داخلی کتاب‌های فارسی‌زبان با ریال متمرکز است.

انتظار ما این بود که نمایشگاه بین‌المللی کتاب تهران به سمت‌وسوی نمایشگاهی و دیپلماسی فرهنگی پیش برود که تا به امروز نرفته است.

حاجی‌آبادی معتقد است که حتی در دوره‌های حضوری نیز بخش بین‌الملل نمایشگاه کارکردی اسمی داشته و صرفاً به دعوت از چند ناشر منطقه‌ای بسنده می‌شده است. او همچنین به ضعف در انتخاب «مهمان ویژه» به عنوان یکی از مسائل مهم بین‌المللی بودن نمایشگاه اشاره کرد.

• ماهیت نمایشگاه: تمرکز بر فروش داخلی و تک‌فروشی.
• بخش بین‌الملل: کارکرد اسمی و دعوت از ناشران غیرحرفه‌ای.
• مهمان ویژه: عدم برنامه‌ریزی بلندمدت و کارکردهای جانبی.

فلوشیپ تهران: گامی اولیه با چالش‌های پس از برگزاری

نخستین دوره فلوشیپ (نشریاری) تهران که سال گذشته برگزار شد، از نظر حاجی‌آبادی یک قدم اولیه عالی بود، اما با چالش‌هایی در فاز «بعد از برگزاری» مواجه شد. او برگزاری فلوشیپ را در سه فاز «پیش از برگزاری»، «حین برگزاری» و «بعد از برگزاری» تحلیل کرد.

فاز پیش از برگزاری و حین برگزاری

در فاز «پیش از برگزاری»، به دلیل حمایت‌های آژانس ادبی اینتروتما و دعوت از ناشران و آژانس‌های ادبی از کشورهای مختلف (عمدتاً آسیایی و اروپایی مانند ایتالیا)، حاجی‌آبادی این بخش را «بد نبود» ارزیابی کرد. فاز «حین برگزاری» نیز با وجود کاستی‌هایی در چیدمان، زمان‌بندی و سخنرانی‌ها، برای نخستین دوره قابل قبول بود و اطلاع‌رسانی رسانه‌ای نیز مطلوب صورت گرفت.

فاز پس از برگزاری: عدم اعتماد و حمایت گرنت

اما فاز «بعد از برگزاری» به دلیل عدم پیگیری و عدم تحقق وعده‌ها، کیفیت لازم را نداشت. حاجی‌آبادی با اشاره به اینکه در فلوشیپ تهران رایت ۱۲ کتاب را به کشورهایی مانند ترکیه و پاکستان فروخته، اما هیچ‌کدام به سرانجام نرسیده است، گفت: «ناشر خارجی نتوانست از گرنت استفاده کند و کتابی ترجمه و منتشر نشد.»

این مشکل به دلیل ماهیت سه‌جانبه قرارداد (ناشر ایرانی، ناشر خارجی، و نهادهای دولتی) و عدم تحقق حمایت «گرنت» توسط دولت، خانه کتاب و معاونت فرهنگی رخ داده است. این طولانی شدن فرآیند فروش کپی‌رایت، نه تنها به روابط بین‌المللی آسیب می‌زند، بلکه به وجهه فرهنگی و تمدنی ایران نیز لطمه وارد می‌کند.

من در نخستین فلوشیپ تهران رایت ۱۲ کتاب را به کشورهای مختلف فروختم؛ اما هیچ کدام به سرانجام نرسید، ناشر خارجی نتوانست از گرنت استفاده کند و کتابی ترجمه و منتشر نشد.

حلقه گمشده: پیگیری و دانش بین‌المللی

حاجی‌آبادی «پیگیری» را مهم‌ترین بخش حضور در عرصه بین‌الملل دانست و از عدم وجود این فرهنگ در رویدادهای فرهنگی ایران انتقاد کرد. او همچنین بر لزوم آشنایی متولیان برگزاری رویدادهای بین‌المللی با آداب این حرفه تأکید کرد:

• حداقل آشنایی با یک زبان خارجی برای برقراری ارتباط.
• حضور در حداقل ۱۰ نمایشگاه بین‌المللی، پنج فلوشیپ و کنفرانس ناشران.
• شناخت شخصیت‌های بین‌المللی برای تبادل اطلاعات مؤثر.

هنوز تا رسیدن به جایگاه شایسته ادبیات مکتوب ایران، خیلی فاصله است.

تهدید مجازی شدن نمایشگاه: فرصتی برای دیپلماسی

با توجه به برگزاری مجازی نمایشگاه کتاب امسال و عدم برگزاری فلوشیپ، حاجی‌آبادی پیشنهاد داد که وزیر فرهنگ با ارسال نامه به تمامی شرکت‌کنندگان دوره گذشته فلوشیپ تهران، ضمن پوزش بابت شرایط موجود، مظلومیت مردم ایران را نشان دهد. این اقدام می‌تواند به عنوان فرصتی برای گفت‌وگوی تمدنی و دفاع شایسته از فرهنگ و تمدن کهن ایرانی مورد استفاده قرار گیرد.

او تأکید کرد که عدم پیگیری و برنامه‌ریزی بلندمدت، باعث می‌شود تا فرصت‌های ارزشمند معرفی نشر ایران در کشورهای دیگر از دست برود و همه چیز به «دقیقه ۹۰» موکول شود.