تنگه هرمز: شریان حیاتی امنیت غذایی جهان و سناریوهای بحران پیش…

تنگه هرمز، این آبراه استراتژیک که اغلب با بازار نفت گره خورده است، نقشی به مراتب پیچیده‌تر و حیاتی‌تر در امنیت غذایی جهان ایفا می‌کند. این تنگه نه تنها یک مسیر کلیدی برای انرژی است، بلکه به عنوان «شاهراه نهاده‌های کشاورزی» نیز شناخته می‌شود و اختلال در آن می‌تواند پیامدهای فاجعه‌باری برای تأمین غذای جهانی داشته باشد.

تنگه هرمز: شریان حیاتی نهاده‌های کشاورزی

بر اساس داده‌های سازمان خواربار و کشاورزی ملل متحد (FAO)، حجم نهاده‌های کشاورزی که روزانه از تنگه هرمز عبور می‌کنند، فراتر از تصور است. پیش از بحران، حدود ۴۳ درصد از صادرات جهانی اوره (کود پایه نیتروژنه)، ۲۷ درصد از آمونیاک و نزدیک به ۴۵ درصد از گوگرد جهان (ماده حیاتی برای تولید کودهای فسفاته) از این تنگه عبور می‌کرد.

تفاوت کلیدی بحران امنیت غذایی با بحران قیمت نفت در مکانیسم اثرگذاری آن است؛ شوک قیمتی نفت ظرف چند روز در بازار واکنش نشان می‌دهد، اما شوک قیمتی زنجیره تأمین غذای جهانی ناشی از اختلال امروز، خود را به شکل کاهش ۲۰ تا ۳۰ درصدی عملکرد گندم و ذرت در فصل برداشت آینده نشان خواهد داد.

برخلاف نفت که بازارهای جایگزین (مانند ذخایر استراتژیک یا افزایش تولید سایر نقاط) تا حدی می‌توانند شوک را جبران کنند، ایجاد خط تولید جدید اوره یا آمونیاک سال‌ها زمان می‌برد و این بحران در کوتاه‌مدت، گریزی از کاهش عرضه ندارد.

سناریوهای محتمل برای آینده امنیت غذایی

با تحلیل داده‌های موجود، وضعیت زیرساخت‌های پتروشیمی خلیج فارس و واکنش بازیگران بین‌المللی، سه سناریوی محتمل برای آینده امنیت غذایی جهانی طراحی شده است:

سناریوی اول: بازگشایی سریع (کمتر از سه ماه)

در این سناریو، بحران به سرعت حل شده و تنگه هرمز بدون تخریب زیرساخت‌های کلیدی باز می‌گردد:

قیمت اوره: قیمت جهانی اوره که در آوریل ۲۰۲۶ به بیش از ۷۰۰ دلار در هر تن رسیده، به تدریج کاهش یافته و تا پایان سال در محدوده ۵۰۰ تا ۶۰۰ دلار تثبیت می‌شود. با این حال، به دلیل افزایش هزینه‌های بیمه و نرخ حمل دریایی، قیمت هرگز به سطح پیش از بحران (۳۵۰ تا ۴۰۰ دلار) باز نخواهد گشت.
تولید غلات: کاهش عملکردی ۵ تا ۱۰ درصدی برای تولید گندم و ذرت پیش‌بینی می‌شود، زیرا بخشی از فصل کاشت نیمکره شمالی (آوریل تا ژوئن ۲۰۲۶) در شرایط کمبود کود سپری شده است.
کشورهای آسیب‌پذیر: کشورهای جنوب آسیا، به ویژه بنگلادش و سریلانکا که بیش از ۹۰ درصد نیاز کود خود را وارد می‌کنند و فصل کاشت آن‌ها در سال ۲۰۲۶ آغاز شده، بیشترین آسیب را متحمل خواهند شد.
تورم مواد غذایی: تورم مواد غذایی حدود ۵ تا ۶ درصد برآورد می‌شود، اما برای کشورهای واردکننده خالص مانند مصر، نیجریه و اندونزی، این نرخ می‌تواند ۸ تا ۱۰ درصد نیز افزایش یابد.

سناریوی دوم: اختلال میان‌مدت (تنش‌های مقطعی یا محدودیت‌های شدید)

در این حالت، تنش به صورت مقطعی ادامه می‌یابد یا بازگشایی با محدودیت‌های شدید انجام می‌گیرد و احتمال آسیب نسبی به تأسیسات پتروشیمی منطقه وجود دارد:

قیمت اوره: قیمت اوره ممکن است از مرز ۱۰۰۰ دلار در هر تن عبور کند. نرخ حمل دریایی به دلیل مسیرهای جایگزین طولانی‌تر (دور زدن آفریقا) و ریسک‌های امنیتی، تا ۵۰ درصد افزایش می‌یابد.
تولید غلات: تخمین زده می‌شود تولید جهانی گندم و ذرت ۱۵ تا ۲۵ درصد کاهش یابد. در نیمکره جنوبی، قیمت‌های بالای کود، حاشیه سود کشاورزان را به شدت تحت فشار قرار می‌دهد.
تورم مواد غذایی: سازمان خواربار و کشاورزی ملل متحد پیش‌بینی می‌کند شاخص قیمت مواد غذایی جهانی ۱۲ تا ۱۸ درصد نسبت به ابتدای ۲۰۲۶ افزایش یابد. بیشترین فشار بر قیمت گوشت و روغن‌های خوراکی خواهد بود.
کشورهای آسیب‌پذیر: بنگلادش و هند (کاهش ۲۰ تا ۳۰ درصدی تولید برنج)، مصر (بزرگترین واردکننده گندم)، تولیدکنندگان کاکائو در ساحل عاج و غنا، و کشورهای آفریقای شرقی (سومالی، اتیوپی، کنیا) که وارد مرحله جدیدی از قحطی خواهند شد.

سناریوی سوم: اختلال بلندمدت (گسترش جنگ یا مسدود ماندن دائمی)

این سناریو کم‌احتمال‌ترین وضعیت است و منوط به گسترش جنگ به تأسیسات پتروشیمی و زیرساخت‌های انرژی در خلیج فارس یا مسدود ماندن دائمی تنگه هرمز است:

عرضه کود: عرضه جهانی کود با کاهشی بین ۳۰ تا ۴۰ درصدی مواجه می‌شود. کشورهای ثالثی مانند مراکش (بزرگترین صادرکننده کود فسفاته جهان) نیز قادر به ادامه تولید نخواهند بود.
تولید غلات: جهان با کاهشی بی‌سابقه در عملکرد کشاورزی مواجه می‌شود. تخمین‌ها حاکی از کاهش ۳۵ تا ۵۰ درصدی تولید غلات اساسی (گندم، ذرت، برنج) در سال زراعی ۲۰۲۶ – ۲۰۲۷ است.
تورم مواد غذایی: تورم مواد غذایی در سطح جهانی می‌تواند به ۲۵ تا ۳۵ درصد برسد.
کشورهای آسیب‌پذیر: فقیرترین کشورهای آفریقایی و آسیایی (مانند سودان، یمن، افغانستان، سوریه) نخستین قربانیان این فاجعه خواهند بود. سازمان ملل هشدار داده که بیش از ۱۰۰ میلیون نفر دیگر به جمعیت در معرض گرسنگی حاد جهان اضافه خواهد شد.

راهکارهای فوری برای مقابله با بحران

در شرایط فعلی که پنجره کاشت در نیمکره شمالی به سرعت در حال بسته شدن است، سرعت عمل حیاتی است. دو اقدام مشخص در این سطح قابل تعریف است:

توزیع هدفمند ذخایر استراتژیک کود

کشورهایی که دارای ذخایر استراتژیک کود هستند (چین، روسیه، مراکش و تا حدی ایالات متحده و عربستان) باید بخشی از این ذخایر را به صورت کمک‌های بشردوستانه یا وام‌های کم‌بهره و بلندمدت در اختیار کشورهای خط مقدم بحران قرار دهند. کشورهای هدف عبارتند از: بنگلادش و هند (برای تأمین کود فصل کاشت برنج)، سریلانکا (که پیش‌تر تجربه تلخ ممنوعیت واردات کود را دارد)، مصر و سودان (برای تولید گندم)، و کشورهای جنوب صحرای آفریقا مانند سومالی، اتیوپی و کنیا.

تجارب گذشته نشان داده است که هر یک دلار کمک به موقع کود، حداقل از ۱۰ دلار هزینه کمک‌های غذایی اضطراری در ماه‌های آینده جلوگیری می‌کند.

کاهش موقت تعرفه‌های واردات نهاده‌های کشاورزی

کشورهای واردکننده (به ویژه آنهایی که عضو سازمان تجارت جهانی هستند) باید به طور موقت و برای یک دوره شش ماهه تا یک ساله، تعرفه‌های واردات کودهای شیمیایی، بذرهای هیبرید و سموم کشاورزی را به حداقل ممکن (ترجیحاً صفر) کاهش دهند. این اقدام اگرچه فشار بر بودجه ملی را افزایش می‌دهد، اما در مقایسه با هزینه‌های سنگین تأمین مواد غذایی در شرایط کمبود عرضه و تورم افسارگسیخته، کاملاً توجیه‌پذیر است.

علاوه بر این، کشورها می‌توانند با ساده‌سازی فرآیندهای گمرکی و ترخیص سریع محموله‌های کود از بنادر، زمان ماندگاری این کالاهای حیاتی را به حداقل برسانند. تجربه موفق برخی کشورها در دوران همه‌گیری کرونا در تسهیل ترخیص کالاهای اساسی، می‌تواند الگوی مناسبی برای این بحران باشد.

تنگه هرمز: شریان حیاتی امنیت غذایی جهان و سناریوهای بحران پیش رو