بحران آب در تهران: خشکسالی شدید، افت ۹۰ سانتی‌متری آب زیرزمینی و مسدودسازی ۵۷۰۰ چاه غیرمجاز

تهران، پایتخت ایران، در سال‌های اخیر با چالش‌های جدی در زمینه منابع آبی مواجه بوده است. راما حبیبی، معاون حفاظت و بهره‌برداری شرکت آب منطقه‌ای تهران، با تاکید بر قرار گرفتن ایران در منطقه‌ای خشک و نیمه‌خشک، لزوم مدیریت متناسب آب و الگوی مصرف را با این واقعیت جغرافیایی ضروری دانست.

خشکسالی و وضعیت بارندگی

تهران طی پنج سال گذشته دوره سختی از خشکسالی شدید را پشت سر گذاشته است. اگرچه بارش‌ها در سال جاری نسبت به سال قبل بهبود یافته، اما هنوز وضعیت به حالت عادی و مطلوب نرسیده و سدها و منابع آبی به پرشدگی مورد انتظار دست نیافته‌اند.

• میزان بارش سال آبی جاری: حدود ۱۶۸ میلی‌متر در تهران ثبت شده است.
• کاهش نسبت به میانگین بلندمدت: این رقم ۳۴.۵ درصد کمتر از میانگین بلندمدت است.
• میانگین نرمال سالانه: میانگین بارش نرمال سالانه تهران حدود ۲۸۰ میلی‌متر است.

با وجود باقی ماندن حدود ۴۰ روز از فصل بارندگی، تجربه سال‌های اخیر نشان می‌دهد که اتکا به امید بارش کافی نیست و مدیریت مصرف آب اهمیت حیاتی دارد.

الگوی مصرف آب و ضرورت صرفه‌جویی

الگوی مصرف آب در تهران نشان‌دهنده فشار بالای بر منابع آبی برای تامین آب شرب است.

• مصرف آب شرب: حدود ۴۲ درصد از منابع آب استان در بخش شرب مصرف می‌شود.
• مصرف کشاورزی: حدود ۴۸ درصد نیز به کشاورزی اختصاص دارد.

این نسبت در مقایسه با میانگین کشوری که حدود ۹۰ درصد آب در کشاورزی و ۱۰ درصد باقی‌مانده سهم شرب، صنعت و فضای سبز است، قابل توجه است. با توجه به اینکه نزدیک به نیمی از منابع آب استان صرف شرب می‌شود، لزوم صرفه‌جویی دوچندان است.

استفاده از ابزارهای کاهنده مصرف و وسایل بهینه‌ساز می‌تواند ۲۰ تا ۳۰ درصد مصرف را کاهش دهد و حتی صرفه‌جویی ۱۰ تا ۱۵ درصدی در این حوزه، معادل حجم آبی در اندازه یک سد بزرگ خواهد بود.

مدیریت مصرف نباید تنها یک توصیه کوتاه‌مدت باشد؛ بلکه باید به یک فرهنگ عمومی تبدیل شود و همه اقشار جامعه، از خانوارها تا بخش‌های اجرایی، در این مسیر همکاری کنند. کوچک‌ترین صرفه‌جویی در مقیاس جمعیتی تهران اثر قابل توجهی خواهد داشت.

وضعیت آب‌های زیرزمینی و مقابله با چاه‌های غیرمجاز

یکی دیگر از نگرانی‌های اصلی در استان تهران، وضعیت آب‌های زیرزمینی است. سالانه به طور میانگین حدود ۹۰ سانتی‌متر افت سطح آب‌های زیرزمینی در استان ثبت می‌شود که نشان‌دهنده فشار سنگین بر آبخوان‌ها است. این افت در برخی نقاط استان، به‌ویژه در مناطق کشاورزی و دشت‌های ممنوعه، شدیدتر است.

مسدودی چاه‌های غیرمجاز

یکی از مهم‌ترین وظایف شرکت آب منطقه‌ای تهران، مقابله با چاه‌های غیرمجاز و کنترل برداشت‌های غیرمجاز است. تیم‌های نظارتی به طور مستمر در دشت‌ها و شهرهای استان فعال هستند تا مانع بهره‌برداری غیرقانونی از منابع آب شوند.

• تعداد چاه‌های مسدود شده: طی ۲ سال اخیر، بیش از ۵۷۰۰ حلقه چاه غیرمجاز در استان تهران پر و مسدود شده است.

این اقدامات در قالب طرح تعادل‌بخشی انجام می‌شود که هدف آن کنترل برداشت از منابع آب زیرزمینی، جلوگیری از افت بیشتر سطح آب و کاهش تبعاتی مانند فرونشست زمین است. عدم کنترل این روند می‌تواند آثار بسیار سنگینی برای کشاورزی، محیط‌زیست و سکونتگاه‌های انسانی در آینده داشته باشد.

دشت‌های ممنوعه تهران و وضعیت بحرانی ورامین

استان تهران دارای ۹ دشت است و همه این دشت‌ها در وضعیت ممنوعه قرار دارند. این بدان معناست که حفر چاه جدید در آنها مجاز نیست و هرگونه برداشت نیز باید مطابق ضوابط و مجوزهای مشخص انجام شود. موضوع اضافه‌برداشت در این دشت‌ها بسیار حساس است و هرگونه تخلف می‌تواند فشار بیشتری بر آبخوان‌ها وارد کند.

در میان دشت‌های استان، دشت ورامین از مناطق نگران‌کننده توصیف شده است. این دشت افت بیشتری را تجربه کرده و آثار فرونشست زمین در آن مشهودتر است. افت مستمر سطح آب زیرزمینی، هم توان تولید کشاورزی را کاهش می‌دهد و هم خطرات زیست‌محیطی و عمرانی را افزایش می‌دهد.