کشف جدید: تخمک‌های زنان اسپرم‌ها را بر اساس سازگاری ژنتیکی انتخاب می‌کنند

دانشمندان دانشگاه استکهلم سوئد در پژوهشی جدید دریافته‌اند که تخمک‌های زنان در مرحله نهایی لقاح، فرایندی بسیار سختگیرانه و گزینشی را برای انتخاب اسپرم‌ها به کار می‌گیرند. این یافته‌ها نشان می‌دهد که تخمک‌ها با انتشار مواد شیمیایی خاص، تنها اسپرم‌هایی را جذب می‌کنند که از نظر ژنتیکی با آنها سازگاری بیشتری دارند. نکته قابل توجه این است که این انتخاب، مستقل از این است که اسپرم متعلق به شریک زندگی باشد یا فردی غریبه.

محققان بر این باورند که این رفتار بیولوژیکی، در واقع آخرین فرصت زن برای انتخاب بهترین ژن‌ها به منظور تولید نسلی با سیستم ایمنی قوی‌تر است.

مکانیسم انتخاب شیمیایی تخمک‌ها

فرایند این انتخاب‌گری دقیق، از طریق ترشحات شیمیایی موجود در مایع فولیکولی انجام می‌شود. این ترشحات به مثابه یک «ردپای شیمیایی» یا به تعبیر دانشمندان، «خرده‌نان‌های هدایت‌گر» عمل می‌کنند و اسپرم‌ها را به سمت تخمک فرا می‌خوانند. این جذب‌کننده‌های شیمیایی به قدری دقیق هستند که تنها حدود ۱۸ درصد از اسپرم‌ها موفق به شناسایی این مسیر می‌شوند. پس از دریافت این سیگنال، اسپرم‌های منتخب الگوی شنای خود را تغییر داده و با قدرت و سرعت بیشتری به سمت هدف نهایی حرکت می‌کنند.

هدف نهایی: تنوع ژنتیکی و سیستم ایمنی قوی‌تر

هدف اصلی این گزینش سخت‌گیرانه، یافتن اسپرم‌هایی است که دارای تنوع بالایی در «مجموعه سازگاری بافتی اصلی» (MHC) باشند. ژن‌های MHC مسئولیت اصلی مبارزه با عفونت‌ها و بیماری‌ها را در بدن بر عهده دارند. هرچه تنوع این ژن‌ها بین والدین بیشتر باشد، فرزند متولدشده از سیستم ایمنی مقاوم‌تری در برابر طیف گسترده‌ای از پاتوژن‌ها برخوردار خواهد بود.

محققان در این پژوهش نمونه‌های باقی‌مانده از ۱۶ زوج تحت درمان‌های باروری را بررسی کردند. آنها انتظار «اثر همسر» را داشتند، یعنی تخمک زن اسپرم‌های متعلق به شریک زندگی خود را بیشتر بپذیرد، اما نتایج شگفت‌انگیز بود: در نیمی از موارد، تخمک‌ها اسپرم‌های یک غریبه را بیشتر جذب می‌کردند. این یافته نشان می‌دهد که تخمک‌ها به دنبال سازگاری ژنتیکی بیشتر هستند و هویت فردی اسپرم برایشان اهمیتی ندارد.

مسیر پر چالش اسپرم تا تخمک

فرایند رسیدن اسپرم به تخمک، مسیری دشوار و شبیه به یک مسابقه حذفی است. دستگاه تناسلی زن به عنوان یک سد دفاعی عمل می‌کند؛ مایعات داخلی اسپرم‌ها را مجبور به شنا در خلاف جهت می‌کنند و سیستم ایمنی زن نیز بسیاری از این سلول‌ها را به عنوان مهاجم خارجی از بین می‌برد.

از میان ده‌ها میلیون اسپرم ورودی، تنها حدود ۲۵۰ عدد به نزدیکی تخمک می‌رسند و در نهایت، فقط تعداد اندکی (حدود ۲۰ تا ۳۰ سلول) در هر لحظه پتانسیل واقعی باروری را دارند. دانشمندان می‌گویند تخمک در دو سانتی‌متر پایانی این سفر دشوار، با سیگنال‌های خود مشخص می‌کند که کدام اسپرم باید در مسیر حرکت کند و کدام یک باید متوقف شود.

پیامدهای این کشف در علم پزشکی تولیدمثل

این کشف که تخمک‌ها کنترل مستقیمی بر سرنوشت لقاح دارند، می‌تواند به حل معمای ۳۰ درصد از موارد ناباروری که تاکنون علت مشخصی برای آنها یافت نشده بود، کمک کند. اگرچه برخی دانشمندان معتقدند این یافته‌ها فعلاً در مرحله آزمایشگاهی هستند و نباید موجب نگرانی زوج‌هایی شود که تحت درمان‌های فعلی مانند لقاح آزمایشگاهی (IVF) قرار دارند، اما بدون شک درک عمیق‌تر تعامل میان تخمک و اسپرم، مسیرهای نوینی را در علم پزشکی تولیدمثل خواهد گشود.

یافته‌های این پژوهش مهم در ژورنال معتبر Proceedings of the Royal Society منتشر شده است.