بحران تنگه هرمز و بازار باقلوا؛ آیا پسته ایرانی جای خود را به رقبای ترک و سوری می‌دهد؟

باقلوا، این شیرینی سنتی خاورمیانه، بیش از آنکه تنها یک دسر ساده باشد، نمادی از یک زنجیره تامین جهانی و فوق‌العاده حساس است. با تشدید تنش‌های منطقه‌ای و اختلال در تردد کشتی‌ها از تنگه هرمز، یکی از حیاتی‌ترین شریان‌های تجارت بین‌المللی، این شیرینی کوچک بازتابی از بحران‌های اقتصادی و سیاسی بزرگ‌تری شده است.

این بحران به طور مستقیم بر قیمت مواد اولیه کلیدی مانند پسته، زعفران و کشمش تأثیر گذاشته است، به ویژه در بازارهای کشورهای حاشیه خلیج فارس که وابستگی شدیدی به واردات این محصولات دارند.

افزایش قیمت پسته و زعفران

صاحبان شیرینی‌فروشی‌ها در دوبی، شارجه، عجمان و ابوظبی همچنان توانسته‌اند قیمت محصولات نهایی خود را ثابت نگه دارند. این ثبات قیمت به دلیل سیاست ذخیره‌سازی زودهنگام مواد اولیه، به خصوص پسته، پیش از آغاز فصول پرمصرف مانند ماه رمضان و اعیاد اسلامی بوده است.

با این حال، تأثیر واقعی بحران در بازار مواد اولیه کاملاً مشهود است. قیمت پسته کال ایرانی به دلیل دشواری انتقال محموله‌ها، حدود ۱۵ درصد افزایش یافته است. این در حالی است که پسته سوری و پسته آنتپ ترکیه همچنان در بازار موجود هستند و تا حدی از افزایش بیشتر قیمت‌ها جلوگیری کرده‌اند. برخی تجار نیز از این وضعیت سوءاستفاده کرده و قیمت‌ها را بین ۱۰ تا ۱۵ درصد بالا برده‌اند. قیمت کشمش ایرانی نیز حدود ۱۰ درصد افزایش داشته است.

در بخش زعفران، بازار تا حدی متعادل باقی مانده است. قیمت ۱۰ گرم زعفران ایرانی حدود ۷۰ درهم امارات (معادل ۱۹ دلار آمریکا) است و افزایش شدیدی در فروشگاه‌ها مشاهده نشده است. این ثبات به دلیل ذخیره‌سازی پیش از ماه رمضان و همچنین تأثیرپذیری قیمت زعفران از عوامل گسترده‌تری مانند قیمت جهانی نفت و هزینه‌های حمل‌ونقل است.

ابعاد جهانی تنگه هرمز

تنگه هرمز نقشی حیاتی در تجارت جهانی ایفا می‌کند. گزارش‌های اقتصادی سازمان ملل نشان می‌دهد که تقریباً یک‌پنجم تجارت جهانی نفت، حجم زیادی از گاز طبیعی، محصولات پتروشیمی و کالاهای اساسی از این مسیر عبور می‌کنند. اختلال در این تنگه، روزانه صدها میلیون دلار زیان به ایران وارد می‌کند که ابعاد درهم‌تنیده سیاسی و اقتصادی این بحران را به وضوح نشان می‌دهد.

بازار پسته ایرانی و جایگزین‌ها

بهروز آگاه، از مسئولان انجمن پسته ایران، توقف صادرات پسته، زعفران و کشمش به کشورهای حاشیه خلیج فارس را یک دوره موقت می‌داند. او بر این باور است که صادرات پسته ایران تنها به این منطقه محدود نمی‌شود و بازارهای گسترده‌ای در چین، هند، اروپا، آمریکای لاتین و آفریقا را نیز در بر می‌گیرد. امارات نیز بیشتر نقش مرکز بازصادرات را ایفا می‌کند تا بازار مصرف مستقیم.

در سال ۲۰۲۳، امارات حدود ۷ هزار تن پسته از ایران وارد کرد که این رقم در سال ۲۰۲۴ به حدود ۱۵ هزار تن رسید. آخرین محموله پسته ایرانی پیش از پایان فوریه گذشته، هم‌زمان با آغاز حملات آمریکا و اسرائیل به ایران، وارد امارات شد. از فوریه تا مه ۲۰۲۶، صادرات پسته ایران به امارات متوقف شده است.

توقف صادرات محصولات ایرانی به کشورهای عضو شورای همکاری خلیج فارس ممکن است باعث شود بازار به سمت جایگزین‌هایی مانند پسته ترکیه و سوریه حرکت کند. این روند می‌تواند در بلندمدت منجر به کنار گذاشته شدن تدریجی پسته ایرانی در بازار امارات و از دست رفتن بخشی از بازارهای خلیج فارس برای ایران شود. برآوردها نشان می‌دهد با افزایش قیمت پسته ایرانی، قیمت هر قطعه باقلوا ممکن است بین ۱۰ تا ۲۰ درصد افزایش یابد.

تهدید برای تولید جهانی غذا

جدا از تأثیر بر بازار پسته، بحران تنگه هرمز باعث اختلال در تامین کودهای شیمیایی و مواد اولیه آن نیز شده است. مدیرعامل شرکت یارا، یکی از بزرگ‌ترین تولیدکنندگان کود شیمیایی در جهان، هشدار داده که این اختلال مستقیماً بر دسترسی به کودهای شیمیایی تأثیر می‌گذارد و می‌تواند منجر به کاهش تولید محصولات کشاورزی و افزایش قیمت مواد غذایی، به ویژه در کشورهای در حال توسعه، شود.

حدود یک‌سوم تجارت جهانی کودهای شیمیایی و نهاده‌هایی مانند اوره، پتاس، آمونیاک و فسفات از تنگه هرمز عبور می‌کند. از زمان آغاز بحران، قیمت کودهای شیمیایی حدود ۸۰ درصد افزایش یافته است که بر قیمت محصولات کشاورزی و غذایی در خلیج فارس اثر گذاشته و هزینه‌های حمل‌ونقل، تولید و تامین را بالا برده است.