بحران آب در نهاوند؛ کاهش ۷۵ سانتی‌متری سطح آب زیرزمینی و راهکارهای مقابله

شهرستان نهاوند، با وجود برخورداری از رودخانه گاماسیاب و سراب‌های متعدد که همواره نامش را با آب، سرسبزی و رونق کشاورزی و باغداری گره زده است، طی سال‌های اخیر و به دلیل خشکسالی‌های پی‌درپی و تغییرات اقلیمی، با بحران جدی کمبود آب، به‌ویژه در بخش کشاورزی، مواجه شده است. این وضعیت نگران‌کننده، مدیریت منابع آبی و اصلاح الگوهای مصرف را بیش از پیش ضروری ساخته است.

کاهش بی‌سابقه سطح آب‌های زیرزمینی

تا سال ۱۳۷۵، میزان برداشت از منابع آب زیرزمینی نهاوند با نفوذ آب در سفره‌ها متناسب بود، اما از آن سال به بعد، به دلیل کاهش بارش‌ها و استفاده بی‌رویه از آب‌های سطحی و زیرزمینی، این تعادل برهم خورده است. آمارها نشان می‌دهد که سالانه حدود ۷۵ سانتی‌متر از سطح آب‌های زیرزمینی این شهرستان کاهش می‌یابد که زنگ خطر جدی برای آینده منطقه محسوب می‌شود.

• ۹۰ درصد مصرف آب شهرستان نهاوند در بخش کشاورزی است.
• تنها ۱۰ درصد آب در بخش شرب، خدمات و صنعت مصرف می‌شود.
• کشت‌های پرآب‌بر، تهدیدی بزرگ برای سفره‌های آب زیرزمینی هستند.

اقدامات برای مدیریت منابع آب

مدیر منابع آب شهرستان نهاوند، علی فلک‌الدین، در خصوص اقدامات انجام شده برای مقابله با این بحران توضیح داد:

هوشمندسازی چاه‌های آب

• از مجموع ۱۱۰۰ حلقه چاه آب مجاز در نهاوند، ۶۹۰ حلقه چاه (۶۲ درصد) به کنتور هوشمند مجهز شده‌اند.
• در سال جاری، ۳۹ حلقه چاه دیگر به کنتورهای هوشمند تجهیز شدند تا از برداشت‌های مازاد بر پروانه بهره‌برداری جلوگیری شود.

مقابله با چاه‌های غیرمجاز

در حال حاضر، ۱۰۰ حلقه چاه آب غیرمجاز در شهرستان وجود دارد. در راستای طرح تعادل‌بخشی:

• ۱۲ حلقه چاه غیرمجاز با مجموع عمق انسداد ۱۳۹ متر مسدود شده است.
• این اقدام از برداشت غیرمجاز حدود ۵۴ هزار مترمکعب آب در سال جلوگیری کرده است.

فلک‌الدین همچنین به اهمیت مدیریت مصرف آب در سراب گاماسیاب با متوسط دبی ۴۳۰۰ لیتر بر ثانیه و نهر شعبان که حدود ۵۰۰۰ و ۲۰۰۰ هکتار اراضی را به ترتیب مشروب می‌کنند، اشاره کرد. وی تاکید کرد که سالانه ۲۲۶ میلیون مترمکعب از منابع آب زیرزمینی مصرف می‌شود که بیش از ۹۷ درصد آن در بخش کشاورزی است. از سال ۱۳۷۸، دشت نهاوند از لحاظ حفر چاه ممنوعه اعلام شده و تاکنون ۱۳ متر افت سطح آب زیرزمینی و کسری مخزن ۳۳۴ میلیون متر مکعب را تجربه کرده است.

چالش‌های توزیع آب و ضرورت اصلاح الگوی کشت

تقسیم و توزیع آب نهر شعبان یکی از چالش‌های اصلی شهرستان است. با این حال، سال گذشته با مدیریت صحیح و همکاری نهادها، تنشی در توزیع آب وجود نداشت. مدیر منابع آب نهاوند، اصلاح الگوی کشت را راهکاری مؤثر برای کاهش مصرف آب و افزایش بهره‌وری دانست و خواستار پیگیری تخصیص اعتبار برای ساماندهی بندهای خاکی و مدرن‌سازی کانال‌های آب شد.

ضرب‌الاجل برای چاه‌های غیرمجاز

مجتبی بیرانوند، فرماندار نهاوند، وضعیت منابع آبی را نگران‌کننده ارزیابی کرد و اعلام داشت که چاه‌های آب غیرمجاز باید تا پایان سال جاری تعیین‌تکلیف شوند. وی بر ضرورت مدیریت مصرف و نظارت میدانی تاکید کرد و افزود که هرگونه برداشت مازاد بر پروانه، خط قرمز است و متخلفان علاوه بر قطع برق، به مراجع قضایی ارجاع خواهند شد.

«شرکت آب منطقه‌ای موظف است با همکاری دستگاه‌های قضایی و انتظامی، نسبت به انسداد چاه‌های فاقد مجوز و همچنین نصب کنتورهای هوشمند بر روی چاه‌های مجاز اقدام کند.»

فرماندار نهاوند همچنین بر حمایت از کشت‌های کم‌آب‌بر مانند مارچوبه و محدودیت جدی در کشت محصولات پرآب‌بر نظیر سیب‌زمینی و پیاز تاکید کرد و خواستار همکاری جهاد کشاورزی و آب منطقه‌ای در این زمینه شد.

نهاوند؛ پایلوت کشاورزی استان همدان

توکل آبشناس، رئیس جهاد کشاورزی شهرستان نهاوند، با اشاره به ظرفیت‌های بالای کشاورزی این شهرستان گفت:

• ۱۲ هزار هکتار زمین زیر کشت محصولات باغی با تولید سالانه ۱۲۰ هزار تُن میوه.
• ۷۶ هزار هکتار اراضی کشاورزی که ۴۰ هزار هکتار آن آبی است.
• ۱۵ درصد تولیدات زراعی و بیش از ۱۸ درصد تولیدات باغات استان همدان در نهاوند انجام می‌شود.
• اشتغال بیش از ۱۷۵۰۰ نفر در بخش کشاورزی.
• رتبه برتر کشور در تولید سه محصول و رتبه برتر استان در تولید ۱۴ محصول.
• تولید سالانه ۵۵۲ هزار تُن انواع محصولات زراعی.

آبشناس علت مشکلات کشاورزی را عدم استفاده از آبیاری قطره‌ای و تحت فشار دانست و تاکید کرد که نهاوند با وجود شهرت به شهر سراب‌ها، در صورت ادامه مصرف بی‌رویه، ممکن است به بیابانی خشک تبدیل شود. وی از تهیه و ابلاغ طرح اصلاح الگوی کشت در استان همدان خبر داد و به توسعه کشت‌های کم‌آب‌بر نظیر گیاهان دارویی، مارچوبه، چغندرقند، کلزا و پسته اشاره کرد.

در حال حاضر، از ۲۵ هزار هکتار زمین با قابلیت آبیاری تحت فشار در نهاوند، ۱۹ هزار هکتار آن اجرایی شده و ۶ هزار هکتار دیگر آماده اجرای آبیاری مکانیزه است. رئیس جهاد کشاورزی تاکید کرد که اصلاح الگوی کشت به معنای کاهش وسعت نیست، بلکه راهکاری برای کاهش مصرف آب و افزایش تولید است که نیازمند همکاری کشاورزان است.

نتیجه‌گیری

کاهش منابع آبی و خاکی و استفاده بی‌رویه از آن‌ها، تهدیدی جدی برای آینده و امنیت غذایی نهاوند است. تنش آبی و مصرف بی‌رویه آب، به‌ویژه در بخش کشاورزی، بسیار جدی بوده و لازم است کشاورزان به سمت کشت محصولات کم‌آب‌بر و راهبردی سوق داده شوند. همچنین، انسداد چاه‌های غیرمجاز و همکاری همه‌جانبه نهادهای دولتی، محلی و سازمان‌های غیردولتی برای حفاظت از منابع آبی و تضمین تامین آب برای نسل‌های آینده، حیاتی است.