تبریز؛ شهری با رازهای ناگفته و گنجینه‌های تاریخی در دل اسناد |…

تبریز، شهر تاریخ و اسناد ناگفته

تبریز، شهری که هر کوچه و پس‌کوچه‌اش بوی تاریخ می‌دهد، هنوز هم رازهای ناگفته بسیاری را در دل خانه‌های قدیمی و صندوقچه‌های چوبی پنهان کرده است. این رازها که شاید برای صاحبان امروزی تنها چند برگ کاغذ رنگ‌باخته باشند، برای تاریخ، تکه‌هایی ارزشمند از حافظه یک ملت به شمار می‌روند. سازمان اسناد و کتابخانه ملی شمالغرب کشور، با تلاش بی‌وقفه، می‌کوشد تا این پیوند گسسته‌شده میان نسل امروز و گذشته را حفظ کند.

سازمان اسناد ملی و اهمیت حفظ میراث

مسعود برزگر جلالی، رییس مرکز اسناد و کتابخانه ملی شمالغرب کشور، بر اهمیت توجه به پیشینه، هویت تاریخی و حافظه جمعی ملت‌ها تأکید می‌کند. ایران به عنوان یکی از کهن‌ترین تمدن‌های جهان و آذربایجان با جایگاهی بی‌بدیل در تاریخ و فرهنگ ایران، دارای گنجینه‌های عظیمی از اسناد است. سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران در سال ۱۳۴۹ تأسیس شد و مرکز شمالغرب کشور در تبریز، به همراه مرکز همدان، نخستین مجموعه‌های مدیریتی خارج از تهران بودند که فعالیت خود را با پوشش استان‌های آذربایجان شرقی، آذربایجان غربی و اردبیل آغاز کردند.

داستان بنای ۱۰۰ ساله اسناد تبریز

ساختمان مرکز اسناد و کتابخانه ملی در تبریز، خود راوی تاریخ است. این بنا با قدمتی بیش از یک قرن، در اوایل دهه ۱۳۰۰ خورشیدی به عنوان منزل و مطب یک پزشک تبریزی ساخته شد. در طول سالیان، کاربری‌های متفاوتی از جمله کنسولگری عراق و مرکز درمان بیماران روانی را تجربه کرد و سپس به چاپخانه «باستان» تبدیل شد. سرانجام در سال ۱۳۷۱، شهرداری تبریز این مجموعه را خریداری و در اختیار سازمان اسناد ملی قرار داد تا به قلب تپنده تاریخ مکتوب منطقه تبدیل شود.

وظایف اصلی سازمان اسناد

وظیفه اصلی سازمان اسناد و کتابخانه ملی، حفاظت، نگهداری و صیانت از اسناد مکتوب، تصاویر تاریخی و مدارک ارزشمند است. اسناد و عکس‌ها دو عنصر اصلی برای اثبات وقایع، اماکن، رویدادها و شخصیت‌های تاریخی به شمار می‌روند و نقش مهمی در حفظ حافظه تاریخی کشور دارند.

اسناد دولتی: جمع‌آوری شده از تمامی دستگاه‌ها و مجموعه‌هایی که از بودجه عمومی استفاده می‌کنند.
اسناد شخصی و خانوادگی: در اختیار مردم قرار دارد و از نظر تاریخی و پژوهشی ارزش فراوانی دارند.

هر سند، نوشته یا عکسی که بیش از ۴۰ سال از عمر آن گذشته باشد، دارای ارزش تاریخی است و با گذشت زمان، اهمیت آن نیز بیشتر می‌شود.

دعوت به اهدای اسناد

رییس مرکز اسناد منطقه شمالغرب کشور از مردم سه استان شمالغرب می‌خواهد که اسناد و عکس‌های قدیمی خود را به سازمان اسناد و کتابخانه ملی اهدا کنند. این سازمان، امانت‌دار این آثار ارزشمند خواهد بود و تمامی اسناد به نام صاحبان آن‌ها در سامانه ملی ثبت و در صورت نیاز، در اختیار مالکان قرار می‌گیرد. نگهداری این اسناد در شرایط استاندارد، طبقه‌بندی و آرشیو می‌شود و در اختیار پژوهشگران و محققان قرار می‌گیرد تا از نابودی و فراموشی آن‌ها جلوگیری شود.

آرشیویست‌ها، ناجیان تاریخ از دل خرابه‌ها

رضا محمدی، دکترای تاریخ ایران دوره اسلامی و یکی از دو آرشیویست نمونه کشور، به عنوان تنها کارشناس ارزشیابی سازمان اسناد و کتابخانه ملی شمالغرب کشور فعالیت می‌کند. او می‌گوید: «وقتی به قسمت آرشیو و انبار اسناد ادارات مراجعه می‌کنیم، اسناد را مانند گنجی از دل خرابه‌ها پیدا می‌کنیم؛ در حالی که بسیاری از دستگاه‌های اداری اهمیت چندانی برای آن‌ها قائل نیستند، اما تاریخ واقعی در میان همین اسناد نهفته است.»

فرآیند نگهداری و ثبت اسناد

یکی از وظایف اصلی آرشیویست‌ها، مراجعه به دستگاه‌های اداری و بررسی پرونده‌ها و اسناد تولیدشده در آن‌ها است. اسناد ارزشمند پس از انتقال به سازمان، مراحل زیر را طی می‌کنند:

ضدعفونی و قندزدایی
تنظیم، توصیف و فهرست‌نویسی
نگهداری در شرایط استاندارد از نظر دما، رطوبت و تهویه

هر سند به صورت جداگانه دارای فرم شناسایی و شماره اختصاصی است و پس از اسکن در سامانه «رسا» ثبت می‌شود تا پژوهشگران در سراسر کشور بتوانند از آن در تحقیقات، پایان‌نامه‌ها و رساله‌ها استفاده کنند.

فعالیت‌های بخش کتابخانه

تمامی ناشران سه استان آذربایجان شرقی، آذربایجان غربی و اردبیل موظف هستند چند نسخه از کتاب‌ها، روزنامه‌ها، مجلات و نشریات خود را به سازمان تحویل دهند تا پس از ثبت در سامانه و دریافت شناسه، مجوز توزیع و فروش آن‌ها صادر شود.

اسناد خانوادگی و نمونه‌های برجسته

مردم می‌توانند قباله‌ها، نکاحیه‌ها، وصیت‌نامه‌ها و دیگر اسناد شخصی قدیمی خود را به سازمان اهدا کنند یا در صورت تمایل، این اسناد توسط کمیته خرید سازمان قیمت‌گذاری و خریداری می‌شود. یکی از شاخص‌ترین اسناد موجود در مرکز، «قباله روستای مهربان» است که مربوط به حدود ۳۰۰ تا ۴۰۰ سال پیش و متعلق به دوره شاه طهماسب دوم صفوی است. این سند در دهه ۷۰ خریداری و پس از مرمت، آرشیوبندی شد.

محمدی از مردم می‌خواهد عکس‌ها، کتاب‌های سنگی، نشریات قدیمی و اسناد تاریخی خود را برای نگهداری اصولی به سازمان اسناد و کتابخانه ملی بسپارند، زیرا نگهداری این اسناد در خانه‌ها ممکن است باعث آسیب‌هایی مانند رطوبت، قارچ‌زدگی یا از بین رفتن آن‌ها شود. تمامی اسناد اهدایی به نام اهداکننده ثبت می‌شود و سالن ویژه‌ای برای تکریم اهداکنندگان شاخص اسناد تاریخی در حال آماده‌سازی است.

تدوین تاریخ شفاهی آذربایجان

یکی دیگر از مأموریت‌های مهم سازمان، تدوین تاریخ شفاهی است. در این طرح، با مدیران، استانداران، فرمانداران، نمایندگان مردم، استادان دانشگاه، فعالان فرهنگی، هنرمندان و سایر شخصیت‌های تأثیرگذار استان گفت‌وگو می‌شود تا خاطرات، تجربیات و روایت‌های آنان از تاریخ معاصر آذربایجان ثبت و نگهداری شود. این فرآیند در هشت ماه اخیر از سر گرفته شده و با اشخاص مهمی چون سبحان اللهی (استاندار اسبق) و محمدباقر بهشتی (رئیس اسبق سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی) مصاحبه‌هایی انجام شده است.

با توجه به کمبود نیروی متخصص در حوزه آرشیو، برای تنظیم و توصیف اسناد از ظرفیت دانشجویان تاریخ دانشگاه تبریز نیز استفاده می‌شود تا اسناد تاریخی موجود هرچه سریع‌تر فهرست‌بندی و در اختیار پژوهشگران قرار گیرد.

تبریز، مخزن‌الاسرار تاریخ ایران

محمدی تبریز را به خاطر قدمت بالا، پیشینه تاریخی و جایگاه ولیعهدنشینی در دوره قاجار، «مخزن‌الاسرار» می‌داند. او اشاره می‌کند که تعداد اهداگران اسناد در این روزها افزایش یافته، اما هنوز به نسبت انتظارات کم است. خانواده‌های تبریزی به تاریخ خود اهمیت بسیاری می‌دهند و قطعاً اسناد بسیاری از دوره‌های مختلف مانند قباله‌ها، قلنامه‌ها، سندهای خریدوفروش و وصیت‌نامه‌ها در بین آن‌ها وجود دارد.

سند «فولادنامه» که اکنون به صورت اسکن شده در اختیار سازمان اسناد است، یکی دیگر از اسناد مهمی است که روایتگر تاریخ است. این سند پنج صفحه‌ای، تقسیم‌نامه آب برای رفع اختلافات مربوط به اهالی تبریز در بحث استفاده از آب در اراضی و زمین‌های کشاورزی است. حفظ چنین میراث‌های مهمی بدون همکاری مردم ممکن نیست و مشارکت عمومی برای حفظ هویت و حافظه تاریخی کشور ضروری است.