سوزاندن بقایای گیاهی در مزارع خوزستان؛ جرمی علیه محیط زیست و سلامت عمومی

تخریب اکوسیستم و سلامت عمومی

محمدرضا جهانبان، کارشناس حقوقی اداره‌کل حفاظت محیط زیست خوزستان، در گفت‌وگویی به ابعاد گسترده زیست‌محیطی و آسیب‌های ناشی از سوزاندن کاه و کلش در مزارع اشاره کرد. وی تأکید کرد که این عمل آثار تخریبی گسترده‌ای بر اکوسیستم وارد می‌کند:

• نابودی مواد آلی خاک: آتش‌سوزی بقایا، مواد آلی و ارزشمند خاک را که حاصل سال‌ها فعالیت بیولوژیکی است، به کلی نابود می‌کند.
• افزایش شوری و کاهش حاصلخیزی: این امر منجر به افزایش شوری خاک زراعی، کاهش حاصلخیزی و در بلندمدت بیابان‌زایی می‌شود.
• آلودگی هوا و بیماری‌های تنفسی: دود حاصل از سوزاندن بقایا، حاوی ذرات معلق و گازهای سمی است که به طور مستقیم موجب بروز و تشدید بیماری‌های تنفسی در ساکنان مناطق همجوار زمین‌های کشاورزی می‌شود.

اتلاف سرمایه‌های کشاورزی و حذف نقش حفاظتی بقایا

جهانبان افزود که کاه و کلش در صورت مدیریت صحیح، منبعی ارزشمند برای تأمین علوفه دام، تهیه کمپوست و تولید کودهای آلی است. سوزاندن آن‌ها به معنای اتلاف این سرمایه و وابستگی بیشتر به کودهای شیمیایی است.

وی همچنین بیان کرد که سوزاندن مزارع موجب از بین رفتن نقش حفاظتی بقایای محصولات می‌شود. بقایای گیاهی به عنوان یک مالچ طبیعی عمل می‌کنند که:

• فرسایش آبی و بادی خاک را کاهش می‌دهند.
• از هدررفت آب جلوگیری می‌کنند.
• دمای خاک را تعدیل می‌کنند.

با سوزاندن آن‌ها، این کارکردهای حیاتی به کلی حذف می‌شوند.

ادله حقوقی و قوانین جرم‌انگار

کارشناس حقوقی اداره‌کل حفاظت محیط زیست خوزستان، درباره جنبه‌های حقوقی ممنوعیت سوزاندن بقایای گیاهی در مزارع کشاورزی خوزستان توضیح داد:

قانون مجازات اسلامی

بر اساس ماده ۶۸۸ قانون مجازات اسلامی، آتش زدن بقایای گیاهی به دلیل ایجاد آلودگی و بیماری‌های تنفسی، تهدید علیه بهداشت عمومی محسوب شده و جرم است.

قانون حفاظت از جنگل‌ها و مراتع

با استناد به ماده ۴۵ قانون حفاظت از جنگل‌ها و مراتع، این عمل غیرمجاز بوده و مشمول مقررات حمایتی از عرصه‌های طبیعی می‌شود.

قوانین پسماند، محیط زیست و هوای پاک

مجموعه موادی از قوانین مختلف، این عمل را ممنوع اعلام کرده‌اند:

• قانون مدیریت پسماند: طبق مواد ۱، ۴، ۶، ۹، ۱۱، ۱۵، ۱۶، ۱۸، ۱۹ و ۲۱، سوزاندن بقایای گیاهی به عنوان نوعی پسماند غیرمجاز تلقی شده و مدیریت آن باید با روش‌های اصولی (مانند خرد کردن یا کمپوست) انجام شود.
• قانون حفاظت و بهسازی محیط زیست: در موارد ۹، ۱۱ و ۱۲ این قانون آمده که آلوده کردن هوا و تخریب خاک از طریق سوزاندن بقایا، مصداق بارز تخریب محیط زیست و ممنوع است.
• قانون هوای پاک: بر اساس ماده ۲۰ این قانون، هرگونه سوزاندن بقایای کشاورزی در فضای باز که منجر به انتشار آلاینده‌ها و وارونگی هوا شود، تخلف محسوب می‌شود.

مجازات قانونی و راهکارهای جایگزین

کارشناس حقوقی اداره‌کل حفاظت محیط زیست خوزستان، درباره مجازات قانونی این تخلف بیان کرد که متخلفان از این ممنوعیت‌ها، «حسب مورد به جزای نقدی درجه شش» محکوم می‌شوند. جزای نقدی درجه شش بر اساس قانون مجازات اسلامی، جرایم نسبتاً سنگینی را شامل می‌شود که برای بازدارندگی از این عمل طراحی شده است.

وی در ادامه به روش‌های جایگزین ایمن و اقتصادی اشاره کرد:

• استفاده از مواد تجزیه‌کننده (کودهای بیولوژیک).
• دستگاه‌های خردکننده بقایا.
• جمع‌آوری کلش برای تهیه کمپوست یا علوفه دام.
• تولید فرآورده‌هایی با ارزش افزوده بالا مانند کاغذ و مواد سلولزی.

این راهکارها هم با قانون هماهنگ هستند و هم به رونق اقتصادی و حفظ سلامت خاک و هوا منجر می‌شوند.

جهانبان در پایان بر ضرورت همکاری همه کشاورزان و باغداران خوزستان در اجرای قانون و جلوگیری از این عمل، برای حفظ سلامت عمومی و منابع پایه تولید تأکید کرد.