جنگ و میراث شهری: چالش‌ها و فرصت‌های بازسازی پس از سانحه

جنگ؛ لایه‌ای جدید بر هویت ملی و شهری

اسکندر مختاری طالقانی، مرمتگر، پژوهشگر میراث شهری و چهره ماندگار میراث فرهنگی، معتقد است که هر حادثه‌ای که برای یک اثر اتفاق می‌افتد، به‌ویژه جنگ، لایه جدیدی از تاریخ و رویداد معاصر را به ارزش‌های آن می‌افزاید. این لایه، تذکری از یک سانحه است که برای مردم شهر و جوامع انسانی خسارت به بار آورده و در عین حال، سازنده هویت است. او تأکید می‌کند که بحران‌هایی مانند جنگ بخشی از هویت ملت‌ها هستند و نحوه تعامل جوامع با آن، بخش عمده‌ای از این هویت را شکل می‌دهد. بنابراین، حفظ این لایه‌های جدید تاریخی به‌عنوان نشانه‌های شهری و هویت ملی، ضروری است.

رویکردهای مختلف در مواجهه با آثار جنگی

مختاری گونه‌های مختلفی از مواجهه با آثار فرهنگی و تاریخی پس از جنگ را برمی‌شمرد که مدیران و مردم می‌توانند یکی از آن‌ها را انتخاب کنند:

• حفظ و تثبیت وضعیت پس از سانحه: در این روش، اثر به همان شکلی که صدمه دیده، باقی می‌ماند. تنها اثر باقی‌مانده از جنگ تحمیلی در تهران، گودال برخورد موشک در سال ۱۳۶۷ در باغ ییلاقی سفارت انگلیس در قلهک است. نمونه‌های بین‌المللی شامل کلیسای قیصر ویلهلم در برلین می‌شود که بخشی از آن پس از بمباران متفقین حفظ شد و در کنار آن کلیسایی مدرن ساخته شد. مسجد جامع خرمشهر نیز به همین شیوه حفظ شد تا نمادی از مقاومت باشد.
• بازسازی صد درصدی و عینِ اثر: در این رویکرد، اثر تاریخی یا فرهنگی دقیقاً به همان شکلی که پیش از حادثه بوده، بازسازی می‌شود. مسجد جامع اصفهان که در اثر موشک‌باران آسیب دید، بر اساس مدارک پیشین توسط کارشناسان ایتالیایی به شکل اولیه خود بازسازی شد. سقف یکی از سالن‌های برج شمالی شمس‌العماره و ارسی تخت مرمر نیز پس از آسیب‌دیدگی در جنگ ایران و عراق، کاملاً بازسازی شدند و امروزه اثری از جنگ در آن‌ها دیده نمی‌شود.
• بازسازی همراه با حفظ نشانه‌های سانحه: در این روش، هنگام مرمت و بازسازی، بخش‌هایی از اثر عمداً حفظ می‌شوند تا حادثه رخ‌داده و میزان تخریب را نشان دهند. این نشانه‌ها می‌توانند نماد ایستادگی و غرور ملی باشند.
• یادمان‌سازی در محل حادثه: این روش بیشتر در مناطق غیرشهری اتفاق می‌افتد، مانند یادمان‌های دهلاویه یا تنگه چذابه که به‌عنوان یادمان‌های راهیان نور ساخته شده‌اند. همچنین یادمان‌هایی در محل جنگ چالدران برای یادآوری وقایع تاریخی ساخته شده است.
• یادمان‌سازی خارج از محل سانحه: در این شیوه، یادمان جنگ در جایی خارج از محل حادثه ساخته می‌شود. به‌عنوان مثال، مسجد خرمشهر در موزه دفاع مقدس عباس‌آباد بر اساس تناسبات مسجد اصلی بازسازی شده است. در گذشته نیز ستون‌ها و طاق نصرت‌های پیروزی در اروپا و نقش‌برجسته‌های دوره هخامنشی و ساسانی در ایران، روایتگر پیروزی‌های جنگی در مکانی غیر از محل حادثه بودند.
• حفظ یادگارنویسی‌های مردمی: مختاری بر اهمیت حفظ یادگارنویسی‌های مردم بر دیوارها و معابر شهری در نزدیکی محل سوانح تأکید می‌کند که معمولاً ستایش مبارزه در برابر ظلم و نوعی تقدیس به شمار می‌آیند.

جنگ؛ فرصتی برای بازسازی انتقادی و اصلاح‌گرایانه

مختاری جنگ و سوانح را فرصتی برای بازسازی انتقادی و اصلاح‌گرایانه می‌داند. او به نمونه ارگ بم اشاره می‌کند که پس از زلزله سال ۱۳۸۲، خانه‌های غیرقانونی ساخته شده در حریم آن دیگر اجازه ساخت مجدد پیدا نکردند و این سانحه به بازگشت اصالت اثر کمک کرد. همچنین، پس از جنگ تحمیلی، در حریم چهارطاقی، قصر خسرو و کاروان‌سرای قصر شیرین، نقاط باستانی تصرف شده دیگر اجازه بازسازی پیدا نکردند.

او معتقد است که حادثه اخیر جنگ در تهران، فرصتی مشابه برای میدان ارگ و کاخ گلستان ایجاد کرده است. ساختمان هشت‌طبقه نیروی انتظامی در میدان ارگ که در حریم باغ تاریخی گلشن و کاخ گلستان ساخته شده، هیچ نسبتی با این مجموعه تاریخی ندارد. مختاری پیشنهاد می‌کند که این ساختمان دیگر نباید در آنجا باشد و با تعامل دولت و مدیریت شهری، فضای مناسب دیگری برای کاربری آن در نظر گرفته شود تا باغ‌میدان تاریخی احیا شده و به فضایی برای حضور و استراحت مردم تبدیل شود.

بازسازی پس از جنگ؛ کاری فرهنگی با مشارکت همگانی

این چهره ماندگار میراث فرهنگی تأکید می‌کند که بازسازی جراحات وارد شده بر شهر و کشور در اثر جنگ، صرفاً یک کار ساختمانی نیست، بلکه یک کار فرهنگی است. او معتقد است که در این مسیر، اهل فرهنگ حرف اول را می‌زنند و باید هیئت‌های فرهنگی برای اندیشه‌سازی درباره آینده آثار به خدمت گرفته شوند. مشارکت صاحب‌نظران، اهل فرهنگ، مردم محلی، دانشگاهیان، دانشجویان و کارشناسان، کلید موفقیت در این فرآیند است.

«هیچ فردی نباید به‌تنهایی بتواند درباره میراث فرهنگی پس از جنگ تصمیم بگیرد. این تصور که میراث فرهنگی پس از جنگ باید دقیقاً به وضعیت پیش از جنگ بازگردانده شود، تصور کاملی نیست. پرسش این است که کدام بخش باید بازگردد و کدام بخش باید اصلاح شود؟»

مختاری در پایان یادآوری جنگ را ضروری می‌داند، زیرا جنگ لایه‌ای ارزشمند از حافظه تاریخی به اثر اضافه می‌کند که بازگوکننده خاطرات مردم در روزگاری سخت است و این لایه نباید در فرآیند مرمت نادیده گرفته شود.