خراسان رضوی؛ محور جدید ترانزیت ایران در مواجهه با چالش‌های دریایی

اهمیت استراتژیک خراسان رضوی در ترانزیت

خراسان رضوی، به دلیل هم‌جواری با کشورهای همسایه، قرار گرفتن در مسیرهای ارتباطی مهم و برخورداری از زیرساخت‌های حمل‌ونقلی، نقشی محوری در ترانزیت کالا ایفا می‌کند. این استان می‌تواند به عنوان پلی برای انتقال کالا به داخل کشور، بازارهای منطقه و حتی مسیرهای دورتر عمل کند. محمود امتی، عضو هیأت رئیسه اتاق بازرگانی، صنایع، معادن و کشاورزی خراسان رضوی، با اشاره به چالش‌های جدی حمل‌ونقل دریایی، بر ضرورت بهره‌گیری حداکثری از ظرفیت‌های ریلی و جاده‌ای تأکید کرده است.

«در شرایط فعلی، مسیرهای دریایی با محدودیت‌ها و مشکلات فراوانی روبه‌رو شده‌اند، کشتی‌هایی که مقصدشان بنادر ایران است یا از بنادر ایران بارگیری می‌شوند، برای تردد با دشواری‌های جدی روبه‌رو هستند.»

وی افزود که این مسئله بر تأمین مواد اولیه کارخانه‌ها، نیازهای تولیدی و کالاهای مصرفی و اساسی کشور تأثیر می‌گذارد. با وجود اینکه بیش از ۷۰ تا ۸۰ درصد تجارت کشور تاکنون از طریق دریا انجام می‌شد، ظرفیت‌های ریلی و جاده‌ای، به ویژه ۲۵ پایانه مرزی کشور که با حدود ۱۵ کشور همسایه مبادلات تجاری دارند، می‌توانند به جبران این محدودیت‌ها کمک کنند، هرچند از نظر حجم، جایگزین کامل دریا نیستند.

تقویت زیرساخت‌ها و دیپلماسی اقتصادی

امتی با تأکید بر لزوم اندیشیدن راهکارهای تازه، به تقویت زیرساخت‌های پایانه‌های مرزی در بخش‌های نرم‌افزاری و اجرایی اشاره کرد. او خراسان رضوی را دروازه ورود آسیای میانه و یکی از مسیرهای مهم اتصال چین به ایران از طریق ریل، به ویژه مسیر سرخس، دانست.

مسیرهای ریلی فعال یا در حال توسعه میان چین و ایران عبارتند از:

• مسیر اول: چین، قزاقستان، ازبکستان، ترکمنستان و سرخس.
• مسیر دوم: چین، قزاقستان، ترکمنستان و اینچه‌برون (برای محموله‌های با مقصد تهران).
• مسیر سوم: چین و آکتائو در دریای خزر (انتقال کالا با کشتی به بنادر امیرآباد و انزلی).

همچنین، مسیر پاکستان از طریق کراچی و گوادر نیز می‌تواند بخشی از محموله‌های مورد نیاز کشور را منتقل کند. اتاق بازرگانی خراسان رضوی با شناسایی مسیرهای مختلف و فعال‌سازی گروه‌های کاری در حوزه‌های لجستیک، واردات و صادرات، در حال جبران انسداد دریایی است.

بخشی از حل این مسئله نیازمند تصمیمات حاکمیتی است که شامل موارد زیر می‌شود:

• تقویت دیپلماسی اقتصادی با کشورهای همسایه.
• تسهیل مسیرهای حمل‌ونقل و روان‌سازی در پایانه‌ها و مرزها.
• ساده‌سازی قوانین و مقررات ورود کالا به کشور.
• افزایش اختیارات استانداران در استان‌های مرزی.

مدیریت نرم‌افزاری و افزایش ظرفیت مرزها

امتی بر این باور است که زیرساخت‌ها، پیش از آنکه فیزیکی باشند، ماهیت نرم‌افزاری و مدیریتی دارند. او با اشاره به پتانسیل افزایش ظرفیت در مرزها، مثال‌هایی ارائه داد:

• مرز سرخس: افزایش تردد روزانه از ۲۵۰ رفت و ۲۵۰ برگشت به ۷۰۰ تا ۸۰۰ تردد.
• مرز دوغارون: افزایش تردد روزانه از ۱۰۰۰ به ۲۰۰۰ دستگاه با امکانات موجود.

وی مشکل اصلی در پایانه‌های مرزی را نه کمبود سرمایه‌گذاری فیزیکی، بلکه بروکراسی اداری، ناهماهنگی بین سازمان‌ها و نبود یک مدیریت واحد دانست. خراسان رضوی، با وجود تمامی محدودیت‌ها، به دلیل فاصله نسبی با مناطق جنوبی، داشتن مسیر ریلی و هم‌مرز بودن با افغانستان، می‌تواند به یک فرصت تبدیل شود.

نقشه راه اقتصادی و کالاهای استراتژیک

علی اکبر لبافی، رئیس دبیرخانه شورای گفت‌وگوی دولت و بخش خصوصی خراسان رضوی، اظهار داشت که ایران با وجود فشارها و اختلال‌ها، هرگز به بن‌بست اقتصادی نخواهد رسید و می‌تواند با اتکا به راهکارهای موجود، تجارت را فعال نگه دارد. وی از تدوین «نقشه راه برای فعالان اقتصادی» خبر داد که به آن‌ها کمک می‌کند تا راحت‌ترین، کم‌هزینه‌ترین و مطمئن‌ترین مسیر را برای جابه‌جایی کالا انتخاب کنند. این نقشه راه شامل مسیرهایی از بندر کراچی پاکستان و مسیرهای زمینی و ریلی دیگر است.

لبافی تأکید کرد که خراسان رضوی باید به عنوان پیشران ترانزیت بین‌المللی دیده شود و نقشه راه باید همه مسیرها، از جمله مسیرهای تبادل با اروپا از طریق عراق، ترکیه و آذربایجان را پوشش دهد.

در حوزه کالاهای استراتژیک، زعفران خراسان رضوی از اهمیت بالایی برخوردار است. لبافی خواستار رایزنی‌های هدفمند وزارت امور خارجه با کشورهای همسایه دارای امکان پرواز به اروپا شد تا صادرات زعفران ایرانی تسهیل گردد، هرچند این موضوع هنوز به نتیجه مطلوب نرسیده است.

وی همچنین به مصوبه دولت در خصوص تأمین کالاهای اساسی از طریق استان‌های مرزی اشاره کرد که تا پایان اردیبهشت ماه امسال تمدید شده است. بر اساس این مصوبه، استان‌های مرزی مانند خراسان رضوی، نقش کلیدی در تأمین کالاهای اساسی مانند برنج و گوشت برای خود و استان‌های غیرمرزی ایفا می‌کنند.

تنوع کریدورها و تاب‌آوری اقتصادی

لبافی با تأکید بر اهمیت تنوع‌بخشی به کریدورهای ترانزیتی، بیان کرد که این اقدام به افزایش تاب‌آوری اقتصادی کشور منجر خواهد شد. با وجود چالش‌ها در حمل‌ونقل دریایی، مسیرهای زمینی و ریلی متعددی برای واردات کالا، از جمله خوراک دام، فعال هستند و همکاری با کشورهای منطقه، تاب‌آوری کشور در حوزه ترانزیت را به سطح مطلوبی رسانده است.

او به زیرساخت‌های رو به رشد در خراسان، از جمله پیشرفت پروژه مشهد–تایباد و راه‌اندازی گمرک شهید مطهری اشاره کرد و کلیدی‌ترین مسئله را تسهیل‌گری و مدیریت فعال میدانی دانست. پیشنهاد او حضور مستمر مسئولان استانی در نقاط مرزی مانند دوغارون برای جلوگیری از صف‌های طولانی کامیون‌ها و معطلی محموله‌ها است.

در نهایت، چالش‌های کنونی در مسیرهای دریایی، ایران را به سمت بهره‌برداری حداکثری از پتانسیل‌های زمینی و ریلی خود سوق داده است. خراسان رضوی، با موقعیت جغرافیایی منحصر به فرد و زیرساخت‌های حمل‌ونقلی قوی، نه تنها به عنوان یک مسیر ترانزیتی کلیدی، بلکه به عنوان نمادی از توانایی ایران در تبدیل محدودیت‌ها به فرصت، نقش‌آفرینی می‌کند و در خط مقدم حفظ جریان تجارت بین‌المللی در منطقه قرار گرفته است.