«چند سال پیش»: نمایشی از حافظه زخمی و ایستادگی در تاریخ معاصر ایران

ساختار و انسجام اپیزودیک

در ساختار اپیزودیک، خطر از هم گسیختگی انسجام همواره وجود دارد؛ اینکه هر اپیزود به جزیره‌ای مستقل تبدیل شده و مخاطب نتواند ارتباط عاطفی یا مفهومی میان آن‌ها بیابد. «چند سال پیش» تا حد زیادی از این دام گریخته است. این موفقیت نه به دلیل طراحی بی‌نقص ارتباط میان اپیزودها، بلکه به واسطه تلاش نویسنده و کارگردان برای حفظ یک نخ نامرئی اتصال از طریق نشانه‌ها، اسامی، ارجاعات و موتیف‌های کوچک است. اگرچه این اتصال گنگ و نامفهوم نیست، اما جای پرداخت بیشتری دارد؛ گاهی این احساس به مخاطب دست می‌دهد که نمایش در آستانه یک تعمیم بزرگ‌تر و تکان‌دهنده‌تر، عقب می‌ایستد. به نظر می‌رسد امکان صورت‌بندی صریح‌تر و عمیق‌تر پیوند میان این حوادث وجود داشت تا مخاطب نه فقط چند روایت پراکنده، بلکه تصویر یک سرنوشت جمعی را مشاهده کند.

نقاط قوت و درخشش بازیگران

با این حال، نقطه قوت اصلی نمایش در برخی اپیزودها چنان پررنگ است که ضعف‌های مقطعی را تا حد زیادی پوشش می‌دهد. اپیزود مشترک سید صدرا سبحانیان و نوشین مینایی‌فرد بی‌شک یکی از همان لحظاتی است که تئاتر از «اجرا» فراتر رفته و به «زندگی» نزدیک می‌شود. این دو بازیگر صحنه را با تسلطی که از درک دقیق ریتم، سکوت و عاطفه نشأت می‌گیرد، تصاحب می‌کنند. کیفیت بازی در این بخش به گونه‌ای است که مخاطب تمایلی به پایان یافتن اپیزود ندارد. رابطه، تنش و حس تعلیق میان این دو بازیگر چنان دقیق شکل می‌گیرد که زمان در سالن کند می‌شود؛ این همان لحظه نادری است که تئاتر موفق می‌شود تماشاگر را از جایگاه «بیننده» خارج کرده و او را وارد تجربه‌ای مشترک کند.

در کنار این درخشش، بازی مهرداد ضیایی نیز واجد کیفیتی قابل توجه است؛ حضوری که از تجربه و شناخت عمیق صحنه برآمده و حتی در لحظاتی که متن یا میزانسن دچار افت می‌شود، می‌تواند تعادل اجرا را حفظ کند. البته کیفیت بازی‌ها در کل نمایش یکدست نیست؛ برخی بازیگران در سطحی بسیار قابل قبول ظاهر می‌شوند و برخی دیگر هنوز فاصله محسوسی با لحن و جهان کلی اثر دارند. این ناهمگونی در یک اجرای اپیزودیک بیشتر به چشم می‌آید، زیرا مخاطب مدام میان اوج و فرود جابجا می‌شود.

موسیقی و حافظه جمعی

یکی از هوشمندانه‌ترین انتخاب‌های نمایش، استفاده از موسیقی‌های نوستالژیک است. موسیقی در «چند سال پیش» صرفاً ابزاری برای فضاسازی نیست؛ بلکه بخشی از حافظه جمعی تماشاگر محسوب می‌شود. هر قطعه موسیقی مانند کلیدی عمل می‌کند که ناگهان دری از گذشته را می‌گشاید؛ گذشته‌ای که شاید فراموش نشده، اما زیر لایه‌های روزمرگی پنهان مانده است. نمایش به خوبی درک می‌کند که گاهی یک ترانه قدیمی می‌تواند بیش از چند صفحه دیالوگ، احساسات تماشاگر را فعال کند. این انتخاب‌ها نه صرفاً برای تحریک احساسات، بلکه برای ساختن پلی عاطفی میان صحنه و سالن عمل می‌کنند.

ایستادگی تئاتر در دوران دشوار

با توجه به تجربه دیدن بسیاری از آثار قبلی کهبد تاراج و همکاری پیشین او با کارگردان در نمایش «یتیمچه»، طبیعی است که سطح انتظار مخاطب بالا باشد. شاید همین مسئله باعث شود بعضی لحظات این نمایش کمتر از ظرفیت بالقوه‌اش به نظر برسند. اما مسئله مهم این روزهای تئاتر کشور، ایستادگی تئاتر در این روزهای دشوار است؛ همانطور که به تعبیر مهرداد ضیایی در پایان اجرا، مسیر تمرین این نمایش و احتمالاً بسیاری از نمایش‌های دیگری که این روزها روی صحنه رفته‌اند، از دی ماه تا امروز، مسیری منقطع، فرساینده و پرتعلیق بوده است. همین که گروه‌های نمایشی توانسته‌اند در چنین شرایطی اجرایی را به صحنه برسانند، خود بخشی از معنای نمایش «چند سال پیش» است؛ نمایشی درباره دوام آوردن حافظه، دوام آوردن آدم‌ها و دوام آوردن چراغی است که خاموش شدنش آسان‌تر از روشن ماندنش است.

«چند سال پیش» شاید در همه اپیزودها به یک اندازه درخشان نباشد و شاید هنوز بتوان درباره انسجام مفهومی یا توازن کیفی و ضعف‌های آن بحث کرد، اما در نهایت موفق می‌شود حسی آشنا را بیدار کند؛ حس زندگی کردن در کشوری که خاطرات جمعی‌اش اغلب با حادثه گره خورده است. و شاید مهم‌ترین دستاورد نمایش همین باشد که تماشاگر بعد از خروج از سالن استاد سمندریان تماشاخانه ایرانشهر، فقط به یک اجرا فکر نمی‌کند؛ بلکه به سال‌هایی فکر می‌کند که گذشته‌اند، اما تمام نشده‌اند.