ابعاد پنهان فقر شهری در ایران: آمارهای تکان‌دهنده و نیاز به تغییر سیاست‌گذاری

تجسم کالبدی فقر در شهرها

نمودهای عینی فقر شهری در ایران، به‌ویژه در کلان‌شهرها، به اشکال مختلفی قابل مشاهده است. این پدیده در چهار گونه اصلی از محلات شهری تجلی می‌یابد که بیش از یک‌سوم مساحت شهرها و نزدیک به یک‌سوم جمعیت شهری کشور را در بر می‌گیرد:

• سکونتگاه‌های غیررسمی: این مناطق، که اغلب در حاشیه شهرها شکل گرفته و اکنون ۹۰ درصد آن‌ها در داخل شهرها قرار دارند، به دلیل عدم توان مالی و امکانات لازم، به محلات فرودست شهری تبدیل شده‌اند.
• مراکز تاریخی شهرها: محلات قدیمی و تاریخی که به دلیل عدم تعادل‌ها و کمبودها، دچار تخلیه و فقر شهری شده‌اند.
• بافت‌های میانی شهر: این محلات، که پیرامون حلقه تاریخی شهر قرار دارند، گاهی با عنوان بافت فرسوده شناخته می‌شوند.
• هسته‌های روستایی ادغام‌شده: روستاهایی مانند ده‌ونک و چیذر که در گذشته پیرامون شهر بوده‌اند و اکنون در بافت شهری ادغام شده‌اند، به محل سکونت بخشی از فقرای شهری تبدیل شده‌اند.

بر اساس مطالعات انجام‌شده، حدود ۱۹ میلیون نفر در ۱۴۰۰ محله شناسایی‌شده در این چهار گونه زندگی می‌کنند که ۱۱ میلیون نفر آن‌ها در سکونتگاه‌های غیررسمی و ۹ میلیون نفر در سایر مجموعه‌ها هستند. این آمار نشان‌دهنده افزایش چشمگیر فقر شهری در سال‌های اخیر است؛ به‌طوری که جمعیت حاشیه‌نشین از ۱۱ میلیون به ۱۴ میلیون نفر رسیده است.

تأثیر بحران‌ها بر فقر شهری و بیکاری

بحران‌های مختلف، از جمله بحران‌های اقلیمی و وضعیت کنونی، تأثیرات مخربی بر فقر شهری و افزایش بیکاری داشته‌اند. پیش از بحران‌های اخیر، جابه‌جایی‌های گسترده جمعیتی ناشی از بحران‌های اقلیمی عامل اصلی افزایش فقر بود. اکنون نیز، آمارها نشان‌دهنده ابعاد گسترده‌تر این بحران است:

• بیکاری رسمی: بر اساس آمار سازمان تأمین اجتماعی، حدود ۸۰۰ هزار نفر در فهرست بیمه بیکاری ثبت شده‌اند.
• تعدیل نیرو: بنگاه‌های اقتصادی بسیاری به دلیل شرایط موجود، کارکنان خود را تعدیل کرده‌اند.
• از دست دادن شغل: تعداد قابل‌ملاحظه‌ای از افراد، به‌ویژه آنانی که با اینترنت کار می‌کردند، شغل خود را از دست داده‌اند.

با در نظر گرفتن خانواده‌های این افراد، تخمین زده می‌شود که جمعیتی بالغ بر سه میلیون نفر برای ادامه معیشت خود ناچار به یافتن راه‌حل‌های جدید هستند. این وضعیت، در صورت عدم توجه کافی، می‌تواند به چالش‌های جدی‌تری در کیفیت زندگی شهری منجر شود.

آمارهای تکان‌دهنده فقر چندبعدی در تهران (سال ۱۴۰۰)

یک پژوهش مستند انجام‌شده در سال ۱۴۰۰ با عنوان «ارائه سیاست‌ها و برنامه‌های فضایی اقدام برای مواجهه با فقر چندبعدی در شهر تهران»، که کارفرمای آن شهرداری تهران بوده است، آمارهای تکان‌دهنده‌ای را در ابعاد مختلف فقر ارائه می‌دهد:

در مجموع فقر چندبعدی در تهران، حدود ۱۴ درصد در وضعیت نامطلوب، ۵۹.۵ درصد در وضعیت متوسط و ۲۶.۱ درصد در وضعیت مطلوب قرار دارند. این آمارها، که مربوط به پیش از بحران‌های اخیر است، نشان می‌دهد که در بسیاری از ابعاد فقر شهری، تهران به مرز ۵۰ درصد نزدیک شده است.

این ارقام هشداردهنده، ضرورت توجه ویژه سیاست‌گذاران به آینده‌پژوهی و مدیریت بحران‌ها را برای جلوگیری از آثار مخرب و گسترده‌تر بر شهرها و جامعه نشان می‌دهد.

نیاز به رنسانس در نظام برنامه‌ریزی شهری

یکی از مشکلات اساسی در نظام برنامه‌ریزی شهری ایران طی چهار تا پنج دهه گذشته، نگاه صرفاً کمی‌محور بوده است. این رویکرد، که عمدتاً بر اساس افزایش جمعیت و پاسخ‌گویی کمی به آن تنظیم می‌شود، مؤلفه‌های کیفی زندگی مانند امنیت، ایمنی، آسایش و هویت را به فراموشی سپرده است.

برای مقابله با فقر شهری و بهبود کیفیت زندگی، نیاز به یک رنسانس در نظام برنامه‌ریزی شهری داریم؛ گذار از نگاه صرفاً کمی به رویکردی که به کیفیت زندگی و مؤلفه‌های شناخته‌شده آن در سراسر دنیا توجه جدی داشته باشد. طرح‌های نوین جامع، که از سال ۱۳۹۶ برای ورود این مؤلفه‌ها به فرآیند برنامه‌ریزی پیشنهاد شده‌اند، گام مهمی در این راستا هستند، هرچند روند اجرای آن‌ها کند بوده است.

تأکید افراطی بر کمیت، مانند افزایش سرانه فضای فرهنگی بدون توجه به کارآمدی آن، منجر به ساخت فضاهایی می‌شود که در نهایت متروک می‌مانند. در مقابل، توسعه قلمروها و فضاهای عمومی شهری می‌تواند بسیار کارآمدتر در ارتقای کیفیت زندگی و کاهش فقر شهری عمل کند.

فقر درآمدی و بیکاری، به‌عنوان پایه‌ای‌ترین مسائل، سایر ابعاد زندگی از جمله مسکن و دسترسی به امکانات زیرساختی را تحت تأثیر قرار می‌دهد. بنابراین، توجه جامع به این ابعاد برای تأمین کیفیت زندگی ضروری است.