طرح «میزبان»؛ گامی بلند در کاهش کودکان مراکز نگهداری و چالش‌های عاطفی

نتایج چشمگیر طرح «میزبان» در کاهش آمار کودکان مراکز نگهداری

تازه‌ترین آمارهای منتشر شده از سوی سازمان بهزیستی، حکایت از موفقیت قابل توجه طرح «میزبان» در کاهش تعداد کودکان ساکن در مراکز نگهداری دارد. این طرح توانسته است تغییرات محسوسی در وضعیت حدود ۶۸۰ مرکز شبه‌خانواده در سراسر کشور ایجاد کند.

• کاهش کلی: تعداد کودکان ساکن در مراکز شبه‌خانواده از حدود ۹ هزار و ۳۰۰ نفر به ۶ هزار و ۵۰۰ نفر کاهش یافته است.
• واگذاری موفق: نزدیک به سه هزار کودک در قالب این طرح به خانواده‌ها سپرده شده‌اند.
• شیرخوارگاه‌ها: نتایج در شیرخوارگاه‌های هفت‌گانه کشور حتی چشمگیرتر بوده؛ تعداد کودکان این مراکز از حدود هزار و ۵۰۰ نفر به تنها ۲۵۱ کودک رسیده که نشان‌دهنده کاهشی بیش از ۸۳ درصد است.

تاثیر طرح در استان‌های مختلف

برخی استان‌ها نیز در اجرای این طرح پیشرو بوده‌اند:

• کردستان: در حال حاضر هیچ کودکی در شیرخوارگاه‌های این استان نگهداری نمی‌شود.
• کرمانشاه: تنها پنج کودک در شیرخوارگاه‌های این استان حضور دارند.
• سیستان و بلوچستان: با وجود ۳۶ ورودی جدید طی یک سال گذشته، اکنون فقط ۱۰ کودک در شیرخوارگاه حضور دارند و ۵۸ کودک از این مراکز خارج شده‌اند.

چالش‌های عاطفی و تدابیر بهزیستی

با وجود موفقیت‌های آماری، یکی از نگرانی‌های اصلی در طرح «میزبان»، مسئله شکل‌گیری وابستگی عاطفی میان کودک و خانواده میزبان است. کارشناسان بهزیستی بر این باورند که زندگی موقت در یک محیط خانوادگی، حتی برای چند ماه، تاثیر عمیقی بر رشد روانی و اجتماعی کودک دارد و می‌تواند زمینه‌ساز ورود پایدار او به خانواده شود.

مسئولان بهزیستی تاکید می‌کنند: «زندگی در خانواده، حتی به صورت موقت، به مراتب بهتر از ماندن طولانی‌مدت در مراکز نگهداری است.»

مدیریت وابستگی عاطفی و آموزش خانواده‌ها

برای مدیریت این چالش‌ها، سازمان بهزیستی تدابیری اندیشیده است:

• آموزش خانواده‌ها: خانواده‌های میزبان پیش از پذیرش کودک، آموزش‌های لازم را دریافت می‌کنند تا بتوانند روابط و تعاملات خود را به درستی مدیریت کنند.
• بررسی صلاحیت‌ها: واگذاری کودک تنها پس از بررسی صلاحیت‌های روانی و رفتاری متقاضیان انجام می‌شود.
• شفاف‌سازی موقتی بودن: پیش از هرگونه واگذاری، هم خانواده میزبان و هم کودک (در صورت توان تشخیص کافی) به طور شفاف در جریان موقتی بودن این رابطه قرار می‌گیرند تا از شکل‌گیری دلبستگی شدید جلوگیری شود.
• پذیرش توسط مجردین: علاوه بر زوجین، زنان و دختران مجرد نیز می‌توانند از طریق این طرح سرپرستی موقت کودکان را بر عهده بگیرند.

نظارت مستمر و شرایط خاتمه سرپرستی

پس از سپردن کودک به خانواده میزبان، وضعیت او به طور مستمر توسط مددکاران اجتماعی رصد می‌شود. این نظارت دقیق، تضمین‌کننده «مصلحت کودک» است.

• لغو سرپرستی: هر زمان کارگروه تخصصی تشخیص دهد کودک در شرایط مخاطره‌آمیز قرار گرفته، احساس امنیت و آرامش ندارد یا نمی‌تواند با اعضای خانواده ارتباط برقرار کند، روند سرپرستی متوقف خواهد شد.
• تکرار میزبانی: ممکن است یک خانواده کودک را برای مدت کوتاهی بپذیرد و پس از مدتی دوباره درخواست میزبانی او را ارائه کند.
• محدودیت تعداد خانواده: هر کودک حداکثر سه بار می‌تواند به خانواده‌های متفاوت سپرده شود.
• بازگشت به مراکز: در صورتی که خانواده از عهده نگهداری برنیاید یا کودک و خانواده یکدیگر را نپذیرند، سرپرستی پایان می‌یابد. طبق آمار، حدود دو درصد از کودکان دوباره به مراکز نگهداری بازگشته‌اند.

«میزبان»؛ پلی به سوی خانواده یا چالش وابستگی موقت؟

طرح «میزبان» را می‌توان یکی از جسورانه‌ترین و مهم‌ترین تجربه‌های سال‌های اخیر در حوزه حمایت از کودکان بی‌سرپرست در ایران دانست. این طرح با هدف حذف «مرکز» از محور زندگی کودک و جایگزینی «خانواده»، روزنه‌ای جدی برای تغییر نگاه به نگهداری کودکان ایجاد کرده است.

با این حال، در کنار موفقیت‌های آماری و آثار روانی مثبت این طرح، پرسش‌های مهمی همچنان باقی است. مهم‌ترین چالش، مسئله دلبستگی عاطفی کودک است. اینکه کودکی پس از شکل‌گیری پیوند عاطفی ناچار به بازگشت به مرکز یا انتقال به خانواده‌ای دیگر شود، می‌تواند پیامدهای روانی عمیقی در پی داشته باشد. همچنین، معیارهای شفاف برای سنجش «مصلحت کودک» و آینده کودکانی که تا سه بار میان خانواده‌ها جابه‌جا می‌شوند و به سرانجامی پایدار نمی‌رسند، از ابهامات طرح به شمار می‌رود. موفقیت نهایی این طرح نه تنها به کاهش آمار مراکز نگهداری، بلکه به توان آن در ساختن احساس امنیت، تعلق و ثبات برای کودکانی وابسته است که بیش از هر چیز، به یک خانه واقعی نیاز دارند، نه فقط یک اقامت موقت.