نمایشگاه مجازی کتاب تهران؛ مرهمی موقت بر بحران صنعت نشر ایران

در بحبوحه یکی از چالش‌برانگیزترین دوران صنعت نشر ایران، برگزاری نمایشگاه مجازی کتاب تهران، اگرچه نوری در تاریکی محسوب می‌شود، اما همزمان هشداری جدی است که اگر سیاست‌گذاری فرهنگی کشور با همین سطح از انفعال و حداقل‌گرایی ادامه یابد، بیم آن می‌رود که در آینده‌ای نه چندان دور، اثری از این صنعت حیاتی باقی نماند.

نمایشگاه کتاب: از رخداد ملی تا رویداد مجازی

نمایشگاه بین‌المللی کتاب تهران در گذشته، فراتر از یک رویداد صرفاً برای فروش کتاب بود. این نمایشگاه طی دهه‌ها به «رخدادی ملی» در عرصه فرهنگ تبدیل شده بود که میلیون‌ها نفر را با کتاب، گفت‌وگو و فضای فرهنگی عمومی پیوند می‌داد. کمتر نمایشگاه کتابی در جهان روزانه نزدیک به یک میلیون بازدیدکننده را تجربه می‌کند. این رویداد نه تنها برای ناشران، بلکه برای کل زیست فرهنگی ایران، از نویسندگان و مترجمان گرفته تا کتابفروشان، چاپخانه‌ها، طراحان و ویراستاران، یک موتور محرک محسوب می‌شد.

امسال، شرایط بحرانی و جنگی، امکان برگزاری حضوری نمایشگاه را از بین برده و مسئولان وزارت ارشاد تصمیم به برگزاری صرفاً مجازی آن گرفته‌اند. این تصمیم، اگرچه در اصل قابل دفاع و حتی ضروری است، اما باید با نگاهی عمیق‌تر به وضعیت موجود نگریست.

جزئیات نمایشگاه مجازی 1405:

• تاریخ برگزاری: ۲۶ اردیبهشت تا ۲ خرداد
• تعداد ناشران: ۲۳۰۰ ناشر
• میزان تخفیف: ۲۵ درصد (۱۵ درصد سهم ناشر و ۱۰ درصد یارانه وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی)

در وضعیت کنونی، تداوم این رویداد فرهنگی اهمیت بسزایی دارد تا چراغ کتاب به طور کامل خاموش نشود. نمایشگاه مجازی می‌تواند بخشی از رکود بازار را جبران کرده، به ناشران امکان فروش بدهد و جریان حداقلی کتاب را زنده نگه دارد.

بحران خاموش صنعت نشر: فراتر از یک نمایشگاه مجازی

پرسش اساسی اینجاست که آیا تمام ظرفیت سیاست‌گذاری فرهنگی دولت در شرایط بحرانی، تنها به «مجازی کردن» نمایشگاه محدود می‌شود؟ آیا در یکی از دشوارترین مقاطع تاریخ صنعت نشر، وزارت ارشاد صرفاً باید ساده‌ترین و کم‌هزینه‌ترین گزینه را انتخاب کند؟

واقعیت آن است که صنعت نشر ایران امروز در آستانه یک فروپاشی خاموش قرار گرفته است. تیراژ کتاب‌ها به حدود ۲۰۰ نسخه رسیده؛ عددی که برای کشوری با جمعیت بیش از ۹۰ میلیون نفر، نه فقط نگران‌کننده بلکه فاجعه‌بار است.

افزایش سرسام‌آور قیمت کاغذ، هزینه‌های چاپ، توزیع و تبلیغات، کتاب را عملاً از سبد مصرف بخش بزرگی از جامعه حذف کرده است. بسیاری از ناشران تنها برای بقا تقلا می‌کنند، نه برای توسعه فرهنگی. کتابفروشی‌ها یکی پس از دیگری تعطیل می‌شوند و نویسندگان و مترجمان نیز چشم‌انداز روشنی پیش روی خود نمی‌بینند.

نیاز به طرح نجات ملی: از مسکن موقت تا درمان ریشه‌ای

در چنین شرایطی، نمایشگاه مجازی اگرچه تا حدودی مفید است، اما بیشتر شبیه مُسکّنی موقت برای بیماری مزمنی است که به درمانی جدی نیاز دارد. بازار نشر امروز بیش از هر زمان دیگری چشم‌انتظار سیاست‌های حمایتی واقعی و مؤثر است؛ سیاست‌هایی که بتواند هم تقاضا برای کتاب را احیا کند و هم هزینه تولید را کاهش دهد.

دولت و وزارت ارشاد باید بپذیرند که در وضعیت جنگی، فرهنگ و کتاب کالایی لوکس نیستند که بتوان آن‌ها را به حاشیه راند. اتفاقاً در شرایط بحران، جامعه بیش از همیشه به سرمایه فرهنگی، امید اجتماعی و انسجام ذهنی نیاز دارد و کتاب یکی از مهم‌ترین ابزارهای تولید این سرمایه است. کشوری که در میانه فشارهای اقتصادی و جنگی، کتاب را رها کند، در واقع بخشی از توان مقاومت فرهنگی خود را از دست می‌دهد.

پیشنهادات برای سیاست‌های حمایتی فعال:

• اعطای یارانه مستقیم خرید کتاب
• حمایت از کتابخانه‌های عمومی برای خرید گسترده آثار ناشران
• اختصاص بسته‌های حمایتی به چاپخانه‌ها
• سرمایه‌گذاری برای تولید کاغذ در داخل
• نظارت هوشمند و اثرگذار بر واردات کاغذ و مقابله با مافیای آن
• معافیت‌های مالیاتی جدی‌تر برای فعالان نشر
• تسهیلات بانکی کم‌بهره برای ناشران
• طراحی کمپین‌های ملی ترویج کتابخوانی

وزارت ارشاد می‌توانست نمایشگاه امسال را به فرصتی برای خلق ابتکارات تازه تبدیل کند؛ از برگزاری نشست‌های گسترده آنلاین با نویسندگان و مترجمان گرفته تا تبدیل نمایشگاه مجازی به یک رویداد رسانه‌ای فراگیر ملی. اما آنچه تاکنون دیده می‌شود، بیشتر نوعی مدیریت حداقلی بحران است تا یک سیاست فرهنگی فعال و آینده‌نگر. حتی دوره زمانی برگزاری این نمایشگاه نیز بسیار محدود و کوتاه است و می‌توانست طولانی‌تر باشد.

کتاب در ایران: یک صنعت راهبردی فراموش شده

مشکل اصلی اینجاست که سیاست فرهنگی در ایران هنوز به صنعت نشر به چشم یک «صنعت راهبردی» نگاه نمی‌کند. در حالی که در بسیاری از کشورهای جهان، بازار کتاب بخشی از امنیت فرهنگی و قدرت نرم کشورها محسوب می‌شود، در ایران نشر اغلب در اولویت‌های آخر قرار می‌گیرد.

نمایشگاه مجازی تهران می‌تواند فرصتی برای حفظ حداقل جریان فرهنگی کشور باشد و باید از آن حمایت کرد. اما اگر این رویداد بهانه‌ای برای پنهان کردن بحران عمیق‌تر صنعت نشر شود، مسئله حل نخواهد شد. حقیقت آن است که کتاب در ایران امروز نیازمند یک «طرح نجات ملی» است؛ طرحی که فراتر از برگزاری یک نمایشگاه مجازی، به بازسازی اقتصاد فرهنگ و احیای رابطه جامعه با کتاب فکر کند. اگر دولت می‌خواهد از سرمایه اجتماعی، انسجام فرهنگی و قدرت نرم ایران در سال‌های دشوار پیش رو محافظت کند، باید بداند که نجات صنعت نشر، ضرورتی ملی است.