دستاوردها و راهکارهای مرکز تحقیقات کشاورزی خراسان جنوبی برای مقابله با خشکسالی

معرفی ارقام جدید و نوآوری‌های باغی

یکی از مهم‌ترین محورهای فعالیت مرکز، مشارکت فعال در معرفی ارقام جدید محصولات زراعی و باغی سازگار با شرایط اقلیمی خراسان جنوبی است. در این راستا، اقدامات قابل توجهی صورت گرفته است:

• بیش از ۳۰ رقم گندم متحمل به خشکی، شوری و تنش‌های محیطی معرفی شده است.
• پنج رقم سورگوم علوفه‌ای و دانه‌ای و هفت رقم ارزن مورد ارزیابی و معرفی قرار گرفته‌اند.
• دو رقم عناب ممتاز و ارقام جدیدی از پنبه، زیره سبز و گیاهان دارویی نیز معرفی شده‌اند.

علاوه بر این، مرکز تحقیقات در زمینه باغداری نیز پیشگام بوده است:

• احداث نخستین باغ متراکم پیوندی عناب در استان.
• ایجاد کلکسیون ارقام انار و عناب.
• اجرای پژوهش‌های نژادی و تولید هسته‌های اولیه بذر محصولات زراعی.

نقش علم و فناوری در تغییر الگوی کشت

علم و فناوری نقش بسزایی در تغییر الگوی کشت استان ایفا کرده‌اند. عوامل متعددی از جمله شرایط اقلیمی، منابع آب، ویژگی‌های خاک، آفات، بیماری‌ها و دانش کشاورزان در تعیین الگوی کشت مؤثرند. پژوهش‌های کاربردی این مرکز توانسته‌اند نقش مهمی در اصلاح و تغییر این الگو داشته باشند.

معرفی گیاهان کم‌آب‌بر از جمله سورگوم، ارزن و برخی گیاهان دارویی مقاوم به تنش آبی، بخشی از راهبرد علمی استان برای مقابله با خشکسالی است.

انتقال یافته‌های پژوهشی به مزارع

بخش مهمی از یافته‌های پژوهشی مرکز وارد عرصه تولید شده و کشاورزان استان امروز از ارقام جدید گندم، جو، ارزن و گیاهان مقاوم استفاده می‌کنند. همچنین، تدوین دستورالعمل‌های علمی برای کنترل آفات مهمی همچون زنگ زرشک و برخی بیماری‌های گیاهی توانسته خسارات قابل توجهی را در مزارع و باغات استان کاهش دهد.

چالش‌های انتقال دانش

یکی از چالش‌های اصلی در انتقال یافته‌های پژوهشی به کشاورزان، نبود نگاه اقتصادی و تولیدمحور در برخی سطوح مدیریتی است. کمبود نیروهای متخصص ترویجی و اجرای پروژه‌های غیرپیوسته نیز از دیگر موانع توسعه دانش در بخش کشاورزی به شمار می‌رود.

با این حال، در سال‌های اخیر نشست‌های تخصصی، روز مزرعه، بازدیدهای میدانی و برنامه‌های ترویجی متعددی برای انتقال دانش فنی به کشاورزان برگزار شده و سطح همکاری میان محققان و بهره‌برداران افزایش یافته است.

مدیریت بحران خشکسالی و بهره‌وری آب

خراسان جنوبی به دلیل اقلیم گرم و خشک و تداوم خشکسالی، نیازمند راهکارهای علمی و عملیاتی است. مرکز تحقیقات با توسعه پژوهش‌های هدفمند، مسیر سازگاری کشاورزی استان با بحران کم‌آبی را هموار کرده است. مهم‌ترین اقدامات در این حوزه شامل:

• توسعه ارقام مقاوم به خشکی.
• اصلاح الگوی مصرف آب.
• ترویج سامانه‌های نوین آبیاری.
• تحقیقات در حوزه گیاهان دارویی مقاوم به تنش آبی.
• ارتقای دانش کشاورزان.

همچنین، چندین پروژه برای افزایش بهره‌وری آب در بخش کشاورزی در حال اجراست:

• بررسی ارقام مقاوم به تنش‌های محیطی.
• توسعه گیاهان علوفه‌ای کم‌آب‌بر.
• مطالعه استفاده از پساب تصفیه‌شده در کشاورزی.
• اجرای طرح‌های تغذیه مشارکتی گندم و جو.
• تعیین نیاز آبی محصولات راهبردی مانند زرشک، عناب و زعفران.

طرح‌های مقایسه‌ای برای انتخاب روش‌های بهینه آبیاری نیز در مناطق مختلف استان اجرا شده تا بهترین شیوه مصرف آب متناسب با شرایط خاک، کیفیت آب و نوع محصول انتخاب شود.

حفاظت از منابع طبیعی و خاک

حفاظت از منابع طبیعی و خاک نیز از برنامه‌های اصلی این مرکز است. مطالعات خاک‌شناسی، پایش کاربری اراضی، آموزش کشاورزی حفاظتی، ارائه مشاوره‌های تخصصی و کنترل کیفی نهاده‌ها از جمله اقدامات مهم در این زمینه است. در شرایط کنونی، خاک نیز همانند آب به یک منبع حساس و محدود تبدیل شده و توسعه کشاورزی پایدار بدون حفاظت علمی از خاک امکان‌پذیر نیست.

آینده کشاورزی خراسان جنوبی

آینده کشاورزی استان بر پایه کشاورزی کم‌آب‌بر، هوشمند، دانش‌بنیان و سازگار با اقلیم شکل خواهد گرفت. توسعه فناوری‌های نوین آبیاری، استفاده از داده‌های اقلیمی، گسترش گیاهان دارویی، تقویت باغداری مقاوم به تنش، افزایش بهره‌وری خاک و توسعه صنایع تبدیلی، مسیر آینده کشاورزی خراسان جنوبی را تعیین می‌کند.

هدف نهایی این مرکز آن است که تصمیم‌گیری در بخش کشاورزی استان بر پایه دانش، پژوهش و فناوری انجام شود تا بتوان در شرایط خشکسالی نیز کشاورزی پایدار و اقتصادی را حفظ کرد.