پایان رایگان‌سازی متروی تهران: بازگشت به نرخ‌های جدید و چالش کیفیت

متروی رایگان؛ طرحی در انتظار تصمیم نهایی

مدیران شهری تهران تصمیم گرفته‌اند تا اطلاع ثانوی، گزینه «رایگان بودن» مترو و اتوبوس را متوقف کنند. با این حال، پیشنهادهایی برای رایگان شدن مجدد بلیت مترو مطرح شده است؛ از جمله رایگان شدن برای همه یا به عنوان طرحی تشویقی برای شهروندان خوش‌حساب که عوارض شهری خود را به موقع پرداخت می‌کنند. با این تفاسیر، مترو به حالت قبل از دوران جنگ بازگشته و بلیت آن با نرخ‌های جدید به فروش می‌رسد: ۱۰ هزار تومان برای خرید نقدی و ۷ هزار و ۵۰۰ تومان برای خرید با کارت بانکی.

سیاست‌های رایگان‌سازی مترو و اتوبوس با نقدهای جدی مواجه شده است، زیرا ساختار فعلی بر پایه درآمد بلیت و یارانه‌های دولتی استوار است. به تعبیر پل ساموئلسون، اقتصاددان آمریکایی، دولت‌ها ناگزیر به ایجاد توازن بین گسترش دسترسی و حفظ پایداری مالی هستند.

هزینه بلیت، چالش اصلی نیست

مدیران شهری در دفاع از طرح متروی رایگان، کاهش فشار معیشتی و تشویق به استفاده از حمل‌ونقل عمومی را مطرح کرده بودند. اما داده‌های موجود تصویر متفاوتی ارائه می‌دهند:

• سهم بلیت مترو در سبد هزینه خانوارهای شهری حدود یک درصد یا کمتر است.
• حذف این هزینه، تغییر محسوسی در رفتار شهروندان ایجاد نمی‌کند.
• مفهوم «کشش قیمتی تقاضا» نشان می‌دهد که وقتی تقاضا نسبت به قیمت حساس نیست، کاهش یا حذف قیمت تأثیر قابل‌توجهی در مصرف نخواهد داشت.

جامعه‌شناسانی چون پیر بوردیو نیز تأکید دارند که انتخاب‌های روزمره افراد (مانند شیوه جابه‌جایی در شهر) صرفاً تابع قیمت نیست، بلکه به سبک زندگی، عادت‌ها و ترجیحات اجتماعی گره خورده است. این موضوع این پرسش را مطرح می‌کند که آیا رایگان شدن بلیت مترو، کیفیت خدمات، کاهش سرفاصله قطارها و راحتی مسافران را نیز تضمین خواهد کرد؟

کیفیت؛ مسئله‌ای همیشگی و نادیده‌گرفته‌شده

تجربه روزمره متروسواران تهران نشان می‌دهد که کیفیت خدمات، دغدغه اصلی آن‌هاست. یکی از شهروندان می‌گوید: «در برخی ساعات، مخصوصاً صبح زود، ازدحام در سکوها وحشتناک است. گاهی قطارها می‌رسند اما برای یک نفر هم جا ندارند و این پروسه ممکن است تا بیش از نیم ساعت طول بکشد.»

ناترازی کیفیت متروی تهران از اسفند ۱۴۰۳ با اعتصاب راهبران مترو نیز آشکار شد. اعتراضات به ساعات کاری و نحوه پرداخت حقوق منجر به اختلال در سرویس‌دهی و ازدحام بی‌سابقه در سکوها شد. این وضعیت از دیدگاه جامعه‌شناسی شهری، به «حق به شهر» آنری لوفور گره می‌خورد که شهروندان صرفاً به حضور در فضاهای شهری قانع نیستند، بلکه کیفیت این حضور و تجربه نیز اهمیت دارد.

همچنین، از منظر روابط کار، نارضایتی نیروی کار (همانطور که کارل مارکس نشان داده) مستقیماً بر کیفیت محصول یا خدمت اثر می‌گذارد. در یک سیستم حمل‌ونقل عمومی، اختلال در وضعیت کارکنان به سرعت منجر به اختلال در خدمات می‌شود. اگر تقاضا افزایش یابد اما ظرفیت و کیفیت ثابت بماند، نتیجه افزایش ازدحام و کاهش رضایت خواهد بود که با رایگان شدن خدمات این وضعیت تشدید می‌شود.

درس‌هایی از متروهای موفق جهان

شبکه‌های متروی پیشرفته جهان در توکیو و مسکو، به جای رایگان کردن خدمات، مسیر متفاوتی را در پیش گرفته‌اند که شامل سرمایه‌گذاری مستمر، مدیریت کارآمد و قیمت‌گذاری منطقی است:

• توکیو: شبکه مترو با مشارکت چندین اپراتور و بهره‌وری بالا اداره می‌شود. فاصله زمانی کوتاه بین قطارها، پوشش گسترده شهری و دقت در زمان‌بندی، این سیستم را قابل‌اعتماد کرده، اما استفاده از مترو رایگان نیست و حتی هزینه‌های بالایی دارد.
• مسکو: شبکه مترو با وجود یارانه‌های دولتی، همچنان بر اخذ بلیت استوار است. توسعه مداوم خطوط، افزایش ظرفیت و سرمایه‌گذاری در زیرساخت‌ها، سهم این شبکه را در جابه‌جایی‌های شهری بالا برده است.

این شهرها بر افزایش کیفیت تمرکز کرده‌اند تا تقاضای جامعه را بالا ببرند. همانطور که جین جیکوبز، نظریه‌پرداز شهری، تأکید دارد، موفقیت شهرها بیش از آنکه به سیاست‌های نمادین وابسته باشد، به کارکرد واقعی و روزمره فضاها مربوط است. حمل‌ونقل عمومی زمانی جذاب خواهد شد که بهترین گزینه باشد، نه ارزان‌ترین.

نقش درآمد بلیت در پایداری مترو

درآمد حاصل از فروش بلیت، حدود ۱۰ درصد از هزینه‌های جاری مترو را تأمین می‌کند و تنها ۲۰ تا ۲۵ درصد هزینه واقعی هر سفر را پوشش می‌دهد؛ بخش عمده آن از محل یارانه دولت پرداخت می‌شود. حذف همین سهم محدود به معنای کاهش یکی از منابع پایدار مالی شبکه مترو است که باید از منابع دیگر (مانند بودجه عمومی) جبران شود، یا اینکه کیفیت فدای قیمت شود.

اگر همین منابع به جای حذف، در داخل سیستم هزینه شود، سناریوی متفاوتی شکل می‌گیرد:

• افزایش تعداد واگن‌ها
• کاهش فاصله زمانی حرکت قطارها
• بهبود نگهداری و تعمیرات
• ارتقای وضعیت معیشتی کارکنان

این اقدامات مستقیماً بر کیفیت خدمات و رضایت شهروندان اثرگذار خواهد بود؛ به عنوان مثال، جایگزینی واگن‌های فرسوده خط یک، بازنگری سیستم تهویه خط گلشهر، و رفع خرابی پله برقی‌ها. در نهایت، مترویی که سریع‌تر، قابل‌اعتمادتر و در دسترس‌تر باشد، حتی با پرداخت هزینه بالاتر، می‌تواند کارآمدتر از سیستمی باشد که رایگان است اما کیفیت لازم و مورد انتظار را ندارد.