بررسی اجرای قانون جوانی جمعیت در خراسان شمالی: از واگذاری زمین تا «کارت امید مادر»

ارزیابی اجرای قانون جوانی جمعیت در خراسان شمالی

اعظم الهامی قانون حمایت از خانواده و جوانی جمعیت را یکی از جامع‌ترین و چندبعدی‌ترین اسناد بالادستی کشور در حوزه جمعیت و یک نقشه راه بلندمدت برای مقابله با روند کاهش نرخ باروری و پیری جمعیت می‌داند. او تاکید می‌کند که این قانون صرفاً یک بسته حمایتی مقطعی نیست، بلکه مجموعه‌ای از تکالیف مشخص برای دستگاه‌های اجرایی، فرهنگی، اقتصادی و اجتماعی است که در ۷۳ ماده تنظیم شده و هر ماده آن بار اجرایی مشخصی دارد.

«در ارزیابی اجرای این قانون باید واقع‌بین بود. ما در ابتدای مسیر قرار داریم و طبیعی است که اجرای چنین قانون گسترده‌ای نیازمند زمان، هماهنگی بین‌بخشی و اصلاح تدریجی فرایندها باشد.»

در خراسان شمالی تلاش شده از همان ابتدا ساختار اجرایی قانون در قالب ستادهای استانی و شهرستانی فعال شود و جلسات منظم برای پایش عملکرد دستگاه‌ها برگزار شود. گزارش‌دهی دستگاه‌ها به‌صورت مستمر در حال انجام است، اما نکته مهم‌تر از گزارش‌ها، تبدیل این سیاست‌ها به تغییرات ملموس در زندگی مردم است که این بخش هنوز در حال تکمیل و تقویت تدریجی است.

واگذاری زمین؛ گامی موثر در حمایت از خانواده

یکی از جدی‌ترین و اثرگذارترین ابزارهای حمایتی در قانون جوانی جمعیت، موضوع واگذاری زمین است، زیرا مسئله مسکن یکی از اصلی‌ترین دغدغه‌های زوج‌های جوان محسوب می‌شود و مستقیماً بر تصمیم فرزندآوری تاثیر می‌گذارد.

جزئیات طرح واگذاری زمین در استان

• شروع طرح: از سال ۱۴۰۳ در خراسان شمالی به شکل منسجم وارد فاز اجرایی شد.
• شهرستان گرمه: اولین مرحله واگذاری شامل ۱۷۷ خانوار و حدود ۸۰۰ نفر جمعیت هدف با حضور استاندار انجام شد.
• مرکز استان: حدود ۸۰۰ قطعه زمین تعیین تکلیف شده و در مرحله واگذاری قرار دارد.
• آماده‌سازی: نزدیک به هزار و ۲۰۰ قطعه دیگر نیز در مرحله آماده‌سازی نهایی است و به‌زودی وارد چرخه واگذاری خواهد شد.
• جاجرم: ۳۴۰ قطعه زمین به مناسبت هفته جمعیت آماده تحویل است.
• شیروان: ۲۰۰ قطعه در منطقه کوه وحدت آماده شده و ۶۰۰ قطعه دیگر نیز در دست اقدام است.
• فاروج: ۲۰ قطعه در تیتکانلو آماده واگذاری است.
• سایر شهرستان‌ها: در اسفراین، مانه، سملقان و راز و جرگلان نیز فرآیند الحاق زمین و آماده‌سازی زیرساخت‌ها در حال انجام است.

این طرح صرفاً واگذاری زمین نیست، بلکه یک بسته کامل شامل آماده‌سازی زیرساخت‌های شهری، دسترسی و خدمات عمومی نیز باید همراه آن باشد تا سکونت‌پذیری واقعی شکل بگیرد.

نقش بنیاد مسکن در توسعه مسکن روستایی

در حوزه مسکن روستایی، بنیاد مسکن انقلاب اسلامی نقش بسیار مهم و تعیین‌کننده‌ای ایفا می‌کند. این نهاد در سال گذشته در خراسان شمالی توانست رتبه دوم کشور را در زمینه تامین و ساخت مسکن روستایی کسب کند که نشان‌دهنده حجم بالای فعالیت و موفقیت در این بخش است.

تامین مسکن در مناطق روستایی نه‌تنها یک نیاز رفاهی، بلکه یک عامل تثبیت جمعیت نیز محسوب می‌شود. زمانی که زیرساخت‌های سکونت در روستاها تقویت شود، از مهاجرت بی‌رویه به شهرها جلوگیری خواهد شد و این موضوع به‌صورت غیرمستقیم در تقویت سیاست‌های جوانی جمعیت اثرگذار است. همچنین اداره کل راه و شهرسازی استان نیز با اجرای طرح‌های الحاق زمین در شهرها و روستاها، تلاش کرده تعادل مناسبی میان عرضه و تقاضای زمین ایجاد کند.

چالش‌های تسهیلات فرزندآوری و ازدواج

در بخش تسهیلات ازدواج و فرزندآوری، اگرچه قانون ظرفیت‌های بسیار خوبی پیش‌بینی کرده، اما در اجرا با برخی چالش‌ها مواجه هستیم. مهم‌ترین مسئله مربوط به فرآیندهای بانکی و اعتباری است. در برخی موارد به دلیل محدودیت منابع یا بروکراسی‌های اداری، پرداخت تسهیلات با تاخیر انجام می‌شود که می‌تواند انگیزه خانواده‌ها را تحت تاثیر قرار دهد.

هماهنگی بین دستگاه‌های اجرایی و بانک‌ها نیازمند تقویت است. الهامی معتقد است اگر فرآیند پرداخت تسهیلات ساده‌تر، سریع‌تر و شفاف‌تر شود، اثرگذاری این مشوق‌ها چند برابر خواهد شد. در حال حاضر تلاش شده با برگزاری جلسات مشترک، این موانع کاهش یابد، اما همچنان نیاز به اصلاح ساختاری وجود دارد.

حمایت از دانشجویان متاهل در آموزش عالی

در دانشگاه‌های استان نیز موضوع حمایت از دانشجویان متأهل به‌طور جدی دنبال شده است:

• دانشگاه علوم پزشکی بجنورد: چندین خوابگاه و پانسیون فعال وجود دارد و یک خوابگاه متأهلی با پیشرفت فیزیکی حدود ۸۵ درصد در مراحل پایانی ساخت قرار دارد که به‌زودی به بهره‌برداری می‌رسد.
• دانشگاه علوم پزشکی اسفراین: بخش قابل توجهی از ظرفیت پانسیون‌ها به دانشجویان متاهل اختصاص یافته است.
• دانشگاه کوثر بجنورد: پروژه خوابگاه متاهلی در حال اجراست.

این اقدامات در مجموع به تثبیت زندگی دانشجویی و کاهش دغدغه‌های اقتصادی زوج‌های جوان کمک می‌کند.

معرفی «کارت امید مادر»

طرح «کارت امید مادر» با هدف حمایت مستقیم از مادران و نوزادان طراحی شده است. بر اساس برنامه‌ریزی انجام‌شده، برای نوزادانی که از سال ۱۴۰۵ به بعد متولد می‌شوند، این کارت فعال شده و ماهانه ۲۰ میلیون ریال به حساب مادران واریز می‌شود.

نکته مهم این طرح فراگیر بودن آن است؛ یعنی محدود به دهک خاصی نیست و تمامی خانواده‌ها می‌توانند از آن بهره‌مند شوند. هدف اصلی این طرح کاهش بخشی از فشارهای اقتصادی در ماه‌های ابتدایی تولد فرزند و ایجاد امنیت روانی برای خانواده‌هاست.

چشم‌انداز آینده قانون جوانی جمعیت

اجرای قانون جوانی جمعیت یک پروژه کوتاه‌مدت نیست، بلکه یک برنامه راهبردی و بلندمدت برای آینده کشور است. موفقیت این قانون تنها در گرو اقدامات دولت یا دستگاه‌های اجرایی نیست، بلکه نیازمند همراهی جامعه، خانواده‌ها، رسانه‌ها و نهادهای فرهنگی است.

اگر نگاه جامعه نسبت به فرزندآوری تغییر نکند، حتی گسترده‌ترین مشوق‌های مالی نیز اثر محدود خواهند داشت. بنابراین باید هم‌زمان با حمایت‌های اقتصادی، یک جریان فرهنگی قوی نیز شکل بگیرد که اهمیت خانواده، فرزندآوری و آینده جمعیتی کشور را تبیین کند.

در نهایت باید تاکید کرد که جمعیت صرفاً یک عدد نیست؛ بلکه پایه اصلی اقتدار ملی، توسعه پایدار و امنیت اجتماعی کشور است. بنابراین در کنار افزایش کمی جمعیت، کیفیت آن نیز از نظر سلامت، آموزش، مهارت و توانمندی باید مورد توجه جدی قرار گیرد تا آینده‌ای متوازن و پایدار برای کشور رقم بخورد.

خراسان شمالی با نرخ باروری ۲.۱ درصد، جزو استان‌های با خطر متوسط در میزان ناباروری قرار دارد. این استان یک میلیون نفر جمعیت دارد که ۴۴ درصد آن در روستاها سکونت دارند.