جنگلداری اجتماعی: طرحی نوین برای نجات جنگل‌های زاگرس و معیشت مردم

وضعیت نگران‌کننده جنگل‌های ایران

آمارهای رسمی نشان می‌دهد که روند تخریب جنگل‌ها و مراتع کشور با سرعتی هشداردهنده در جریان است. در هر ثانیه، ۳۶۰ متر مربع از سطح جنگل‌ها و مراتع ایران از بین می‌رود که این میزان به معنای نابودی یک میلیون هکتار از جنگل‌ها در هر پنج سال است. به عبارت دیگر، سالانه ۱.۵ درصد از جنگل‌های کشور به دلایل مختلفی نظیر عوامل طبیعی و دخالت‌های انسانی از بین می‌روند.

در این میان، جنگل‌های زاگرس به دلیل وابستگی شدید جوامع محلی به محصولات جنگلی و اقتصاد مبتنی بر آن، آسیب‌پذیری بیشتری دارند. در استان‌هایی نظیر کردستان، سرانه پایین درآمد و نبود مشاغل پایدار، مردم را ناگزیر به بهره‌برداری بیش از حد از جنگل‌ها کرده که این امر به تخریب بیشتر این اکوسیستم‌های حیاتی دامن می‌زند.

طرح جنگلداری اجتماعی: راهکاری نوین برای حفاظت

در پاسخ به این چالش‌ها، سازمان منابع طبیعی و آبخیزداری کشور طرح جنگلداری اجتماعی را در دستور کار قرار داده است. این برنامه که به عنوان «جنگلداری نوین» نیز شناخته می‌شود، از سال ۱۴۰۴ به صورت پایلوت در چهار استان زاگرس‌نشین، از جمله کردستان، آغاز شده است.

مفهوم و اهداف جنگلداری اجتماعی

طرح جنگلداری اجتماعی بر پایه مشارکت واقعی مردم منطقه و جنگل‌نشینان در مدیریت جنگل بنا شده است. هدف اصلی این طرح، تامین منافع اقتصادی و اجتماعی مردم محلی از طریق حفظ و احیای جنگل‌ها است. این مدل، در سطح جهانی به عنوان یکی از مؤثرترین رویکردها در مناطقی که معیشت مردم با جنگل گره خورده، شناخته می‌شود.

هدف اصلی جنگلداری اجتماعی حول محور پنج مفهوم اساسی بهبود زیست محیط، توسعه محصولات محلی، توسعه چشم‌اندازهای طبیعی، ایجاد شغل (در جهت کنترل مهاجرت)، مقابله با مشکلات طبیعی (فرسایش خاک و ...) و بالا بردن کیفیت زندگی شکل گرفته و به دنبال توسعه و ارتقای این مفاهیم در محیط است.

در این طرح، تمامی فعالیت‌ها توسط مردم و با نظارت و مشاوره فنی سازمان منابع طبیعی انجام می‌شود، که این خود فرصتی برای حفظ منابع طبیعی مناطق جنگلی از جمله زاگرس فراهم می‌آورد.

اجرای طرح در کردستان

بهزاد شریفی‌پور، مدیرکل منابع طبیعی و آبخیزداری کردستان، اعلام کرد که این استان به عنوان یکی از چهار استان پایلوت کشوری در طرح جنگلداری اجتماعی در سال ۱۴۰۴ انتخاب شده است. وی افزود:

• این طرح در سطح ۱۲ هزار و ۳۷۷ هکتار از جنگل‌های شهرستان‌های سنندج و سروآباد در حال مطالعه است.
• مناطق تحت پوشش شامل پلاک‌های برقرو، نگل، لنگریز در شهرستان سنندج و پلاک‌های ماضی‌بن، دگاگا، رزآب، کرآباد و نی‌آباد در شهرستان سروآباد هستند.
• برنامه‌های اجرایی در سال‌های ۱۴۰۴ و ۱۴۰۵ شامل عملیات‌های احیای جنگل، غنی‌سازی با بذر و نهال، مراقبت و نگهداری از مناطق احیایی و قرق، برگزاری کارگاه‌های آموزشی، انجام مطالعات و احصای مشکلات جوامع محلی و ارائه راهکارهای اجرایی پایدار خواهد بود.

شریفی‌پور همچنین به حمایت مسئولان کشوری، به ویژه هیئت دولت و سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی کشور، از این طرح اشاره کرد و ابراز امیدواری نمود که با نگاه ویژه دولت، اجرای جنگلداری اجتماعی بتواند بخشی از مشکلات رویشگاه شکننده زاگرس را مرتفع سازد.

تهدیدات پیش روی جنگل‌های زاگرس

مدیرکل منابع طبیعی و آبخیزداری کردستان عوامل متعددی را به عنوان تهدیدات اصلی جنگل‌های زاگرس برشمرد:

• تراکم بالای جمعیت
• بهره‌برداری‌های مفرط و بی‌رویه
• تغییرات اقلیمی سال‌های اخیر
• قاچاق چوب
• چرای دام
• تغییر کاربری اراضی
• آتش‌سوزی
• آفات و بیماری‌ها

اصل اساسی در طرح جنگلداری اجتماعی این است که حفظ و احیای جنگل با منافع و معیشت مردم محلی گره خورده است. این بدان معناست که اگر جنگل به خوبی حفظ شود، منافع مردم نیز تامین خواهد شد و در غیر این صورت، معیشت جنگل‌نشینان به خطر می‌افتد. از این رو، اجرای این طرح نیازمند جدیت و حساسیت ویژه از سوی سازمان منابع طبیعی در مناطق زاگرس‌نشین است.