چالش‌ها و راهکارهای حفاظت از منابع طبیعی ایران؛ از خشکیدگی زاگرس تا ساخت‌وساز غیرمجاز

پروژه‌های عمرانی، عامل اصلی تخریب رویشگاه‌ها

کامران پورمقدم، معاون امور جنگل‌های سازمان منابع طبیعی و آبخیزداری کشور، در گفت‌وگویی به تشریح وضعیت فعلی جنگل‌ها و عوامل تخریب‌کننده آنها پرداخت. وی تأکید کرد که احداث سدهای بزرگ، راه‌ها، بزرگراه‌ها و مسیرهای انتقال انرژی، در صورت عبور از محدوده‌های جنگلی، بخش قابل توجهی از پوشش جنگلی را از بین می‌برد و حتی منجر به زیر آب رفتن این عرصه‌ها در مخازن سدها می‌شود.

بر اساس ضوابط سازمان حفاظت محیط زیست، اجرای طرح‌های عمرانی در شمال کشور ملزم به عبور از مرحله ارزیابی زیست‌محیطی است. با این حال، بسیاری از پروژه‌ها زمانی به مرحله صدور پروانه می‌رسند که مطالعات ارزیابی به اتمام رسیده و سازمان منابع طبیعی عملاً امکان جلوگیری مستقیم از اجرای آنها را ندارد. این مسئله نه تنها در جنگل‌های هیرکانی، بلکه در جنگل‌های زاگرس نیز با اجرای خطوط انتقال گاز، بزرگراه‌ها و سدها، تخریب گسترده‌ای را به دنبال داشته است.

وضعیت بحرانی جنگل‌های زاگرس و افزایش اعتبارات

جنگل‌های زاگرس با ۶ میلیون هکتار وسعت در ۱۱ استان کشور، نقش مهمی در کاهش گرد و غبار و امنیت زیستی دارند. متأسفانه، حدود ۱.۴ میلیون هکتار از این جنگل‌ها تحت تأثیر آفت سوسک چوب‌خوار و بیماری زغالی بلوط قرار گرفته‌اند، به طوری که ۳۰۰ هزار هکتار در وضعیت بحرانی قرار دارند و بیش از ۷۰ درصد درختان بلوط دچار خشکیدگی شده‌اند.

برای مدیریت این بحران، کمک‌های ملی و بین‌المللی از جمله سازمان خواربار و کشاورزی ملل متحد (فائو) و کشورهای جنوب اروپا دریافت شده است. طرح مقابله با خشکیدگی بلوط زاگرس از سال ۱۳۹۲ آغاز شده که شامل اقدامات احیایی، قرنطینه‌ای و مشارکت جوامع محلی است و توانسته گسترش آفت را در ۳۰۰ هزار هکتار متوقف کند. همچنین، اعتبارات حفاظت از جنگل‌ها در سال ۱۴۰۴ نسبت به سال ۱۴۰۳، بین ۶ تا ۷ برابر افزایش یافته است.

خشکیدگی پارک‌های جنگلی اطراف تهران

پارک‌های جنگلی اطراف تهران مانند سرخه‌حصار، چیتگر و یاس فاطمی که مسئولیت نگهداری آنها با شهرداری تهران است، با چالش‌های جدی روبرو هستند. خشکسالی‌های اخیر و کمبود منابع آبی، این درختان تک‌گونه و هم‌سن را در معرض تنش شدید قرار داده و موجب حمله سوسک‌های چوب‌خوار شده است. تاکنون بیش از ۲۰ هزار اصله درخت در این پارک‌ها خشک و بریده شده‌اند.

سازمان منابع طبیعی در تلاش است تا با همکاری شهرداری تهران، طرحی مشترک برای جایگزینی گونه‌های بومی مقاوم به خشکی و تأمین حق‌آبه لازم از طریق پساب و منابع آبی موجود تدوین کند. این امر نیازمند نظارت دستگاه‌های نظارتی مانند سازمان بازرسی کل کشور و قوه قضاییه است.

سرانه پایین جنگل در ایران و خسارات آتش‌سوزی

سرانه پوشش جنگلی در ایران کمتر از ۰.۲ هکتار برای هر نفر است که تقریباً یک‌سوم میانگین جهانی محسوب می‌شود. این آمار بر اهمیت حفظ و احیای رویشگاه‌ها تأکید دارد.

تغییرات اقلیمی، به ویژه افزایش دما و کاهش بارندگی، شرایط را برای طغیان آفات، بیماری‌ها (مانند قارچ در شمال و زغالی بلوط در زاگرس) و گسترش آتش‌سوزی‌ها فراهم کرده است. بر اساس گزارش‌های فائو، نرخ تغییر پوشش جنگلی کشور سالانه حدود ۱۲۰۰ تا ۱۵۰۰ هکتار برآورد می‌شود که عمدتاً به دلیل آتش‌سوزی‌ها است. بیش از ۹۰ تا ۹۵ درصد از این حریق‌ها منشأ انسانی دارند، از جمله آتش‌های رهاشده توسط گردشگران، شکارچیان و یا سوزاندن پسماند مزارع. در برخی مناطق نیز آتش‌سوزی‌های عمدی به منظور تغییر کاربری اراضی و ساخت‌وسازهای غیرمجاز رخ می‌دهد.

هر آتش‌سوزی، علاوه بر نابودی پوشش گیاهی، ساختار شیمیایی و فیزیکی خاک جنگلی را نیز تخریب می‌کند که جبران آن در کوتاه‌مدت ممکن نیست و بازگشت حیات طبیعی به منطقه سال‌ها به طول می‌انجامد.

ثبت جهانی جنگل‌های هیرکانی و ممنوعیت بهره‌برداری چوب

حدود ۳۰۰ هزار هکتار از جنگل‌های هیرکانی ایران به دلیل شاخص‌های برجسته تنوع زیستی، در فهرست میراث طبیعی جهانی یونسکو ثبت شده‌اند. با این حال، تاکنون کمک مستقیم بین‌المللی برای مدیریت و حفاظت از این عرصه‌ها دریافت نشده و عمده اعتبارات از سوی سازمان منابع طبیعی تأمین می‌شود.

بر اساس ماده ۳۸ قانون برنامه ششم و ماده ۳۶ قانون برنامه هفتم توسعه، هرگونه بهره‌برداری چوبی از جنگل‌های طبیعی شمال ممنوع است و تنها برداشت از زراعت چوب، درختان افتاده و شکسته کف جنگل با مجوز سازمان منابع طبیعی امکان‌پذیر است. طرح مدیریت پایدار جنگل‌های هیرکانی نیز که از سال ۱۳۹۶ قرار بود اجرا شود، با تأخیر روبرو شد و در نهایت در سال ۱۴۰۴ آماده اجرا شد. این طرح جامع از ابتدای سال ۱۴۰۵ در ۲۸ حوزه آبخیز به وسعت تقریبی ۷۰۰ هزار هکتار آغاز خواهد شد و پیش‌بینی می‌شود تا سال سوم، تمامی ۱۰۴ حوزه آبخیز جنگلی کشور تحت پوشش قرار گیرند.

آفت شمشاد و چالش‌های زیست‌محیطی

شیوع گسترده آفت پروانه شب‌پره شمشاد و بیماری قارچی بلایت شمشاد، موجب خشکیدگی حدود ۵۰ هزار هکتار از ذخایر ارزشمند شمشاد در جنگل‌های هیرکانی طی سال‌های ۱۳۹۵ تا ۱۳۹۹ شد. سازمان منابع طبیعی با اتخاذ رویکردهای کنترلی غیرشیمیایی شامل کاشت نهال، محلول‌پاشی، سم‌پاشی هدفمند و استفاده از تله‌های نوری، در تلاش برای احیای این رویشگاه‌ها است.

معضل دفن غیراصولی زباله و چرای بی‌رویه دام در جنگل‌های شمال نیز همچنان پابرجاست. دفن زباله در مناطق جنگلی، با تولید شیرابه‌های سمی، رودخانه‌ها و منابع آب زیرزمینی را آلوده کرده و سلامت اکوسیستم جنگلی را تهدید می‌کند. طرح خروج دام از جنگل که قرار بود پیش از سال ۱۳۹۵ اجرا شود، با توقف طرح‌های جامع مدیریت جنگل دچار اختلال شد، اما در طرح‌های مدیریتی جدید سال ۱۴۰۵، کنترل و ساماندهی چرای دام مجدداً در دستور کار قرار گرفته است.

مقابله با ساخت‌وسازهای غیرمجاز و کوه‌خواری

ساخت‌وسازهای غیرمجاز و تغییر کاربری‌های گسترده از جمله کوه‌خواری و جنگل‌خواری، یکی از چالش‌های اساسی در جنگل‌های هیرکانی است. بسیاری از این ساخت‌وسازها در محدوده‌هایی صورت می‌گیرد که دارای پوشش جنگلی هستند، اما از نظر مالکیت در طرح‌های هادی روستایی یا جزو اراضی با اسناد قبلی اشخاص قرار دارند.

سازمان منابع طبیعی برای مدیریت این وضعیت، دستورالعمل «درختان باغی» را تدوین کرده که بر اساس آن، حتی در اراضی مستثنیات اشخاص، در صورت وجود توده جنگلی، مجوز قطعی برای قطع آن صادر نمی‌شود. همچنین، راه‌اندازی «پنجره واحد مدیریت زمین» با حضور تمامی دستگاه‌های متولی، به عنوان یک سامانه هماهنگ‌کننده برای جلوگیری از تداخل کاربری‌ها عمل می‌کند. یگان حفاظت سازمان منابع طبیعی با جدیت با متخلفان برخورد کرده و قوه قضاییه نیز در این زمینه همکاری ویژه‌ای دارد.

در رسیدگی به اختلافات اراضی شخصی و ملی، ملاک عمل اسناد و مدارک معتبر و به‌ویژه عکس‌های هوایی دهه ۴۰ است. هرگونه ساخت‌وساز در محدوده اراضی ملی و منابع طبیعی مشمول برخورد قانونی خواهد شد و یگان حفاظت منابع طبیعی در صورت احراز تخلف، احکام قلع و قمع را اجرا می‌کند.

ممنوعیت معدن‌کاوی در جنگل‌ها

از دهه ۹۰ تاکنون، طبق قانون، هیچ مجوز جدیدی برای معدن‌کاوی در داخل جنگل‌های کشور صادر نشده است. عمده مشکلات موجود ناشی از مجوزهای فعالیت معادن تأمین مواد اولیه سیمان در شرق مازندران و برداشت ماسه و سنگ در سال‌های گذشته است که موجب تخریب جنگل‌ها، به‌ویژه در شمال کشور شده است.

تنها در مواردی که فعالیت به صورت زیرزمینی یا تونلی، مانند معادن زغال‌سنگ در استان گلستان، آسیبی به پوشش جنگلی وارد نکند، مجوز داده می‌شود. سازمان منابع طبیعی پیشنهادهای اصلاحی خود را برای بازنگری قانون معادن به کمیسیون‌های ذی‌ربط ارائه کرده است.