چالش‌های صنعت نفت ایران: از ادعای ترامپ تا واقعیت میادین قدیمی

تحلیل آمار تولید نفت و ادعاهای ترامپ

بر اساس گزارش اداره اطلاعات انرژی آمریکا (EIA)، انسداد تنگه هرمز و محاصره دریایی ایران در ماه آوریل، تولید نفت کشورهای حاشیه خلیج فارس را حدود ۱۰.۵ میلیون بشکه کاهش داده که معادل افتی ۴۲ درصدی است. این در حالی است که کاهش تولید نفت ایران در ماه مارس حدود ۱۳۰ هزار بشکه و در ماه آوریل ۲۳۰ هزار بشکه در روز برآورد شده که کمتر از ۱۰ درصد کل تولید نفت ایران است.

این آمارها با ادعای دونالد ترامپ، رئیس‌جمهوری سابق آمریکا، مبنی بر «انفجار تمام چاه‌های نفت ایران در بازه زمانی کوتاه» در تضاد است. محمد حسینی، کارشناس صنعت نفت، این ادعا را «اساساً نادرست» می‌داند و تأکید می‌کند که با توجه به مصرف داخلی حدود دو میلیون بشکه نفت در بازار کشور، امکان انسداد کامل چاه‌ها وجود ندارد و ایران می‌تواند بخش قابل توجهی از ظرفیت تولید خود را حفظ کند.

چالش‌های میادین نفتی قدیمی ایران

بخش عمده تولید نفت ایران متکی بر میادین قدیمی مانند اهواز، مارون، گچساران، آغاجاری و مسجدسلیمان است که برخی از آنها از میانه قرن گذشته فعال بوده‌اند. این میادین، که بیش از ۷۰ درصد نفت ایران را تأمین می‌کنند، اکنون وارد نیمه دوم عمر خود شده‌اند و با چالش‌هایی نظیر:

• افت فشار طبیعی مخزن
• افزایش تولید آب
• رسوب‌گذاری در چاه‌ها
• فرسودگی تجهیزات

مواجه هستند. بازگرداندن این میادین از رده خارج‌شده به شرایط عادی، فرایندی دشوار و هزینه‌بر است، اما توان فنی لازم برای این کار در کشور وجود دارد.

توقف تولید نفت: فراتر از بستن یک شیر

رفتار پیچیده چاه و مخزن

برخلاف تصور اولیه، بستن یک چاه نفت به سادگی بستن شیر آب نیست. چاه و مخزن زیرزمینی یک مجموعه پویا از فشار، سیالات و سنگ هستند که رفتارشان به جریان مداوم تولید وابسته است. توقف تولید، تعادل ظریف میان فشار مخزن، ویژگی‌های سنگ و مسیر چاه را بر هم می‌زند. در بسیاری از مخازن قدیمی ایران، آب زیر مخزن یا گاز بالای آن به سمت مسیر چاه حرکت می‌کند. با توقف تولید، این تعادل تغییر کرده و در زمان راه‌اندازی مجدد، ممکن است سهم آب یا گاز در سیال خروجی افزایش یابد و سهم نفت کاهش پیدا کند.

«در برخی موارد حتی ممکن است چاهی که پیش‌تر عمدتاً نفت تولید می‌کرد، پس از یک دوره توقف طولانی به چاهی با تولید آب بالا تبدیل شود.»

این پدیده در میادین قدیمی دنیا شناخته شده است و بازگرداندن شرایط قبلی را بسیار دشوار یا حتی غیرممکن می‌سازد. مدیریت مخزن، علمی است که مهندسان با بررسی فشار، ترکیب سیالات و رفتار تولیدی چاه‌ها، تولید را به شکلی تنظیم می‌کنند که مخزن کمترین آسیب را ببیند. توقف ناگهانی یا طولانی تولید می‌تواند این برنامه‌ریزی را مختل کند.

رسوب‌گذاری و کاهش دبی تولید

نفت بسیاری از میادین ایران حاوی ترکیبات سنگینی مانند آسفالتین و پارافین است. با کاهش یا توقف جریان، این مواد از سیال جدا شده و به صورت رسوب روی سطوح می‌نشینند. این رسوبات می‌توانند در دیواره لوله‌های تولیدی، تجهیزات سرچاهی و منافذ سنگ مخزن تجمع یابند و مسیر عبور سیال را تنگ‌تر کنند. در نتیجه، پس از بازگشایی چاه، دبی تولید کاهش می‌یابد.

برای مقابله با این مشکل، عملیات فنی نظیر اسیدکاری (تزریق محلول‌های اسیدی)، شست‌وشوی چاه با حلال‌های ویژه، تمیزکاری مکانیکی یا عملیات وورک‌اور انجام می‌شود. هزینه این عملیات برای هر چاه می‌تواند از ۵۰۰ هزار دلار تا پنج میلیون دلار متغیر باشد. علاوه بر این، توقف جریان سیال می‌تواند منجر به شکل‌گیری رسوبات معدنی مانند کربنات کلسیم یا سولفات‌ها شود که حذف آنها نیازمند عملیات مکانیکی سنگین است.

خوردگی و آسیب به تجهیزات

توقف طولانی‌مدت تولید، خطر خوردگی تجهیزات را نیز افزایش می‌دهد. درون چاه‌های نفت، ترکیبی از آب شور، گازهای اسیدی (دی‌اکسید کربن) و گاهی سولفید هیدروژن وجود دارد. در حالت فعال، این سیالات در حرکت هستند، اما با توقف جریان، در تماس طولانی‌مدت با لوله‌های فولادی و تجهیزات باقی می‌مانند. این محیط باعث زنگ‌زدگی یا خوردگی موضعی می‌شود و حتی ممکن است سوراخ‌های ریزی در جداره لوله‌ها ایجاد کند که به نشت سیال منجر شود.

در صورت آسیب جدی، راه‌اندازی مجدد چاه بدون تعمیر غیرممکن است و گاهی نیاز به تعویض بخشی از لوله‌ها، نصب تجهیزات جدید یا حتی حفاری شاخه‌ای جدید از چاه وجود دارد.

نقش حیاتی مصرف داخلی و تزریق گاز

مصرف داخلی: عامل پایداری تولید

مصرف داخلی نفت خام و فرآورده‌های نفتی در ایران، که روزانه بین ۱.۷ تا ۲ میلیون بشکه برآورد می‌شود، نقش مهمی در فعال نگه داشتن چاه‌ها ایفا می‌کند. این مصرف باعث می‌شود حتی در دوره‌های کاهش صادرات، تولید به طور کامل متوقف نشود و پالایشگاه‌ها همچنان به خوراک نیاز داشته باشند. حفظ حداقلی از تولید به حفظ تعادل مخزن، جلوگیری از رسوب‌گذاری شدید و کاهش خطرات خوردگی کمک می‌کند.

تزریق گاز: حفظ فشار مخزن

یکی از چالش‌های اصلی میادین قدیمی، حفظ فشار مخزن است. برای مقابله با افت فشار ناشی از برداشت نفت، از روش تزریق گاز استفاده می‌شود. در این روش، گاز طبیعی یا گازهای همراه نفت پس از جداسازی، دوباره به درون مخزن تزریق می‌شوند تا فشار مخزن را حفظ کرده و به حرکت نفت به سمت چاه‌ها کمک کنند. بنابراین، مدیریت منابع گاز و اولویت‌بندی آن میان مصرف داخلی، صادرات و تزریق به مخازن نفتی، از مسائل مهم در سیاست‌گذاری انرژی کشور محسوب می‌شود.