احیای پیوندهای فرهنگی ایران و تاجیکستان: گفت‌وگو با رئیس پژوهشگاه فرهنگ فارسی_تاجیکی

یک ملت در دو کشور: ریشه‌های مشترک ایران و تاجیکستان

رحیمی با تأکید بر عبارت «یک ملت با دو کشور» به جای «دو ملت»، به ریشه‌های عمیق فرهنگی، تاریخی و تمدنی مشترک ایران و تاجیکستان اشاره کرد. او بیان داشت که تا پیش از جدایی‌های تاریخی و سیاسی چند قرن اخیر، همه چیز میان این دو سرزمین مشترک بوده است. وی رودکی را پدر شعر فارسی و مفاخر بزرگی چون حافظ، فردوسی و سعدی را افتخار مشترک هر دو ملت دانست.

تغییر خط به سیریلیک در اوایل قرن بیستم و دهه ۱۹۳۰ میلادی، نقطه عطفی در ایجاد فاصله میان ایران و تاجیکستان بود. این تغییر، اگرچه در مواجهه با مفاهیم و واژگان جدید مسیرهای متفاوتی را برای هر دو کشور رقم زد، اما ریشه، پشتوانه فرهنگی و روحیات مشترک همچنان پابرجا مانده است.

نادانسته‌های ایران از تاجیکستان و تأثیر خط سیریلیک

رئیس پژوهشگاه فرهنگ فارسی_تاجیکی به تفاوت چشمگیر در میزان شناخت متقابل اشاره کرد و گفت: «آنقدری که تاجیک‌ها ایران را می‌شناسند، ایرانی‌ها تاجیکستان را نمی‌شناسند.» این عدم شناخت، به‌ویژه در حوادث و رویدادهای اجتماعی، خود را نشان می‌دهد؛ جایی که تاجیک‌ها با حوادث ایران همدردی عمیقی نشان می‌دهند، اما بازتاب مشابهی در رسانه‌های ایران برای رویدادهای تاجیکستان دیده نمی‌شود.

یکی از دلایل اصلی این گسست، تغییر خط است. تولیدات فرهنگی تاجیکستان به دلیل عدم استفاده از حروف فارسی، در جست‌وجوهای فارسی زبانان ایرانی قابل دسترسی نیست. رحیمی پیشنهاد داد که با تمهیداتی، تولیدات فرهنگی تاجیکستان به گونه‌ای ارائه شود که در دسترس مخاطبان ایرانی قرار گیرد تا این شکاف کاهش یابد.

آرزوی احیای خط نیاکان و هویت‌سازی ملی

رحیمی با اشاره به سخنان رهبر فقید ایران درباره «احیای خط فارسی در تاجیکستان»، این موضوع را یک مطالبه خوب و بجا دانست. او تأکید کرد که آشنایی با خط نیاکان برای تاجیک‌ها دو هدف را محقق می‌کند:

• ارتباط عمیق‌تر با ریشه‌ها: هویت ملی تاجیک‌ها پس از استقلال، بر پایه فرهنگ مشترک شکل گرفته و ادبیات یکی از ارکان هویت سیاسی آن‌هاست.
• پیوند با سرزمین مادری: بسیاری از تاجیک‌ها ایران را سرزمین مادری خود می‌دانند و این پیوستگی برایشان بسیار مهم است.

وی متذکر شد که ایران باید با ادبیاتی صحیح و تعاملی سازنده در این زمینه همکاری کند، نه با رویکردی دستوری برای تغییر خط.

حفظ زبان فارسی در تاجیکستان: نماد خودباوری ملی

در حالی که استعمارگران در مناطقی مانند هند، زبان فارسی را به حاشیه راندند، تاجیک‌ها با وجود سیاست‌های زبانی اتحاد جماهیر شوروی و آموزش به زبان روسی، توانستند زبان فارسی را حفظ کنند. رحیمی این پایداری را ناشی از حس «خودبزرگ‌بینی» و «خودباوری» تاجیک‌ها دانست. آن‌ها به مفاخر فرهنگی چون رودکی، مولوی و فردوسی افتخار می‌کنند و این آگاهی به پشتوانه تاریخی‌شان، مانع از پذیرش هر چیزی شده است.

«تاجیک‌ها به خود می‌بالند که رودکی را داشتند، مولوی را داشتند (زادگاه مولوی در تاجیکستان امروز است). فردوسی را از خود می‌دانند و دیگر مفاخر فرهنگی که ما در ایران داریم.»

این خودباوری، زبان فارسی را به «ناموس فرهنگی» آن‌ها تبدیل کرده است. در دوران تسلط حکومت‌های عربی بر ایران و سپس سیاست‌های حذف زبان فارسی در شوروی، خراسان بزرگ و دربار امیران بخارا کانون تقویت زبان فارسی بودند. تاجیکستان با وجود فشارهای هدفمند، توانست هویت زبانی خود را حفظ کند و پس از استقلال، با جدیت به احیای فرهنگ خود پرداخت.

شاهنامه: ستون هویت تمدنی تاجیک‌ها

رحیمی با رد این دیدگاه که «فردوسی زبان فارسی را زنده کرد»، تأکید کرد که فردوسی ادعای بزرگ‌تری داشت: «عجم زنده کردم بدین پارسی». او زبان فارسی را رکن اصلی احیای تمدن و هویت فرهنگی ایرانی می‌دانست. شاهنامه برای تاجیک‌ها صرفاً یک اثر ادبی نیست، بلکه ابزاری برای شکل دادن به تمدن نوین و هویت ملی آن‌ها پس از فروپاشی شوروی است.

طرح «هر خانه یک شاهنامه» توسط رئیس‌جمهور تاجیکستان، امامعلی رحمان، نیز در راستای همین هدف، یعنی زنده کردن هویت ملی و جایگاه تمدنی است. همچنین، تأسیس «کانون نوروز» و «کانون تمدن آریایی» در دوشنبه، نشانه‌های دیگری از این رویکرد هویت‌ساز است. نوروز، به عنوان یکی از مهم‌ترین شاخص‌های فرهنگی تمدن ایرانی_آریایی، ردپای فرهنگ ایران را در هر کجا که حضور داشته، نشان می‌دهد.

نقش پژوهشگاه فرهنگ فارسی_تاجیکی در پیوند دوباره

پژوهشگاه فرهنگ فارسی_تاجیکی که بیش از ۳۰ سال پیش توسط اولین سفیر ایران در تاجیکستان تأسیس شد، وظیفه پر کردن شکاف فرهنگی و تاریخی بین دو کشور را بر عهده دارد. پس از یک دوره تعطیلی به دلیل سوءتفاهم‌های سیاسی، این پژوهشگاه با توافق شهید رئیسی و امامعلی رحمان، فعالیت‌های خود را از سر گرفت.

با توجه به عدم وجود رایزنی فرهنگی در تاجیکستان، پژوهشگاه باید با راهکارهای جدید به اهداف خود، یعنی نزدیک کردن دو ملت و نهادهای فرهنگی، دست یابد. یکی از اولویت‌ها، مسئله خط در فضای مجازی است که در زمان تأسیس پژوهشگاه موضوعیت نداشت.

چالش‌ها و برنامه‌های آینده

رحیمی به شرایط سخت کنونی و تأثیر جنگ‌ها بر اولویت‌های کشور اشاره کرد. او همچنین به خلأ ناشی از ۱۰ سال توقف فعالیت‌ها و حضور کشورهای رقیب در عرصه فرهنگی تاجیکستان پرداخت.

• آموزش خط فارسی: پیشنهاد آموزش خط فارسی به خبرنگاران، فعالان فضای مجازی و حوزه گردشگری برای دسترسی مستقیم به منابع خبری ایران.
• تولید محتوای آموزشی: همکاری با نهادهای آموزشی برای تهیه منابع درسی و برگزاری دوره‌های بازآموزی برای معلمان «زبان نیاکان» در مدارس تاجیکستان.
• معرفی ادبیات معاصر تاجیکستان: انتشار مجموعه‌هایی از آثار شاعران و نویسندگان معاصر تاجیک با معرفی جایگاه ادبی و نمونه اشعار آن‌ها.
• تبدیل دوشنبه به پایتخت زبان فارسی در آسیای میانه: استفاده از ظرفیت دوشنبه به عنوان مرکز فعالیت‌های فرهنگی و زبانی ایران در منطقه.

وی تأکید کرد که توجه به آسیای میانه یک امر ملی است و قدرت‌های بزرگ سیاسی و اقتصادی جهان نیز در این منطقه سرمایه‌گذاری فرهنگی می‌کنند، در حالی که ایران پیوند طبیعی و عمیقی با مردم تاجیکستان دارد که باید به نفع منافع ملی ترجمه شود.