مقابله با ریزگردها در مازندران: نهال‌کاری ۱۸ کیلومتر از نوار ساحلی تنکابن

ریشه‌های ریزگرد و فرسایش خاک در مازندران

ریشه‌های این پدیده آسیب‌زا و نگران‌کننده، متعدد و پیچیده‌اند. از یک سو، صحرای قره‌قوم ترکمنستان با تغییر جریان‌های بادی، منبعی برای ورود ریزگردها به آسمان مازندران شده است. از سوی دیگر، کانون‌های داخلی نیز در این چالش نقش بسزایی دارند. معادن پرتعداد شن و ماسه، تالاب‌های خشک شده و پهنه‌های وسیع شنی ساحلی که با پسروی دریای کاسپین هر سال بر وسعتشان افزوده می‌شود، همگی به فرسایش بادی خاک در مازندران و دو استان همسایه دامن می‌زنند.

«مجید دانش»، عضو هیئت علمی دانشگاه منابع طبیعی و کشاورزی ساری، تاکید می‌کند که مازندران به دلیل وجود عمده عوامل فرسایش بادی، منطقه‌ای مستعد برای این پدیده است. او اشاره می‌کند که تخریب خاک و فرسایش بادی دست‌کم از ۲۵ سال پیش در مازندران وجود داشته، هرچند در آن زمان به شرایط بحرانی نرسیده بود.

این کارشناس می‌افزاید که این وضعیت در غالب مناطقی که تحت فعالیت‌های انسانی قرار گرفته‌اند، مناطق ساحلی با بافت شنی و برخی مناطق کوهستانی با پوشش گیاهی تنک، مشاهده می‌شود و وقوع فرسایش بادی در این نواحی دور از انتظار نیست.

زنگ خطر پسروی دریا و راهکار احیای جنگل

با توجه به مشاهدات میدانی از روند پسروی دریای کاسپین و افزایش پهنه‌های شنی ساحلی، زنگ خطر فرسایش بادی خاک در مازندران بلندتر از همیشه به صدا درآمده است. این پدیده می‌تواند زندگی در استان را دشوارتر و آسمانش را تیره و کبود کند. کارشناسان معتقدند که یکی از مهم‌ترین راهکارهای مقابله با فرسایش بادی خاک در نوار ساحلی، احیای جنگل‌های جلگه‌ای غرب استان است. گامی حیاتی که شهرداری تنکابن و اداره منابع طبیعی این شهرستان با همکاری یکدیگر آغاز کرده و تا کنون پیشرفت قابل توجهی داشته‌اند.

پروژه نهال‌کاری ساحلی در تنکابن

«مهدیه خلعتبری»، رئیس اداره منابع طبیعی و آبخیزداری تنکابن، از امضای تفاهمنامه مشترکی بین این اداره، شهرداری تنکابن و شرکت فضاسازان سبز شمال برای پروژه نهال‌کاری ساحلی خبر داد و اظهار کرد که فرآیند اجرایی آن روند مناسبی را طی می‌کند.

خلعتبری توضیح داد: «متاسفانه با پسروی آب دریای خزر، چند سال است که از اواخر خرداد و اوایل تیر شاهد برخاستن ریزگردهای ساحل هستیم. بهترین مانع برای مقابله با این ریزگردها و بادهای موسمی که از سمت دریا می‌آید، درختکاری است. بر همین اساس، با همکاری شهرداری طرحی را برای نهال‌کاری پهنه ساحلی شهرستان آغاز کردیم که در حال گسترش است.»

در این طرح از سه گونه بومی و مقاوم منطقه شامل توسکا، داغ‌داغان و اکالیپتوس استفاده شده است. حتی درختان توسکایی که در مسیر رودخانه قرار داشتند، به جای قطع شدن، در اواخر مهر و اوایل آبان (زمان خواب زمستانی درخت) ریشه‌کن و به نوار ساحلی دریا منتقل شدند. این اقدام نه تنها یک کمربند حفاظتی در نوار ساحلی ایجاد کرده، بلکه پوشش سبز زیبایی را نیز فراهم آورده که مردم می‌توانند از آن بهره‌مند شوند. خوشبختانه، ۹۹ درصد این درختان سبز شده‌اند و تنها چالش موجود، همراهی مردم در پرهیز از تردد موتور و خودرو در این مناطق است.

با نزدیک شدن به فصل گرما، آبیاری روزانه این درختان در ماه‌های تیر و مرداد ضروری است و شهرداری تنکابن قول داده است که این طرح را عملیاتی کند تا درختان از شوک دمایی آسیب نبینند. این نهال‌کاری در حال حاضر از کوچه فرمانداری تا شهرک آزادی انجام شده و در چند پهنه غیرساحلی مانند ضلع غربی رودخانه ازارود نیز در قالب پویش «نهال امید» صورت گرفته است.

برنامه‌های آتی و کاشت درختان مثمر

تا کنون حدود ۱۸ کیلومتر از نوار ساحلی شهرستان در چهار ردیف نهال‌کاری شده است. همچنین قرار است از اوایل مهر امسال، پروژه «واکاری» برای جایگزینی درختانی که خشک شده‌اند یا توسط اشخاص قطع شده‌اند، اجرا شود.

علاوه بر این، برنامه‌ریزی برای کاشت درختان مثمر در برخی از پهنه‌ها نیز در دستور کار قرار دارد. با مطالعات انجام شده، قرار است در پهنه ساحلی ولی‌آباد، درختان مثمر مانند انجیر و انار کاشته شود تا شهروندان علاوه بر بهره‌مندی از زیبایی و سرسبزی، از میوه‌های آن نیز استفاده کنند.

تحول در فضای سبز تنکابن: آمار و ارقام

اقدامات انجام شده در تنکابن، گامی مؤثر در راستای مقابله با پدیده ریزگردها و فرسایش بادی ناشی از پسروی آب دریای کاسپین محسوب می‌شود. نهال‌کاری ۱۸ کیلومتر از نوار ساحلی با استفاده از گونه‌های بومی و مقاوم، نه تنها کمربندی سبز برای حفاظت از خاک و جلوگیری از هجوم ریزگردها ایجاد کرده، بلکه به زیبایی و بهره‌وری اقتصادی سواحل نیز افزوده است.

بررسی داده‌های آماری از وضعیت فضای سبز تنکابن نشان‌دهنده یک تحول چشمگیر است. در حالی که طی سال‌های گذشته میانگین نهال‌کاری سالانه در این شهر روی عدد ۳ هزار اصله متوقف مانده بود، این رقم در بازه زمانی چهار سال اخیر به مجموع ۲۳ هزار و ۶۴۰ اصله انواع درخت رسیده است. این حجم از کاشت شامل:

• ۱۰ هزار نهال نارنج
• ۱۰ هزار نهال توسکا
• ۱۵۰۰ اصله عرعر
• ۶۰۰ اصله چنار
• ۳۰۰ نهال اکالیپتوس
• گونه‌هایی نظیر ژینکو، زیتون تلخ و عنبرسایل

در بخش گل‌کاری نیز آمارها از تغییر وضعیت حکایت دارند؛ حجم کاشت گل‌های تابستانه از ۵ هزار سبد به ۲۵ هزار عدد (۴۰۰ درصد رشد) و گل‌های زمستانه از ۸ هزار سبد به ۳۵ هزار سبد (۳۳۷ درصد رشد) ارتقا یافته است.

تداوم این روند با همکاری مسئولان، مشارکت مردمی و اجرای طرح‌های تکمیلی مانند کاشت درختان مثمر، می‌تواند تنکابن را به الگویی پایدار در سازگاری با تغییرات اقلیمی و حفظ محیط زیست ساحلی تبدیل کند.