مدیریت آبشخورها در کرمان: نبرد حیات وحش با خشکسالی و شکارچیان

چالش‌های آبشخورها: فرصتی برای شکارچیان

با این حال، همین نقاط حیاتی، چالش‌های خاص خود را نیز دارند. تجمع طبیعی حیوانات در اطراف آبشخورها، در صورت عدم نظارت کافی، می‌تواند به فرصتی برای شکارچیان غیرمجاز تبدیل شود. کارشناسان محیط زیست هشدار می‌دهند که اگر این منابع آبی بدون حفاظت و کنترل رها شوند، به دلیل تمرکز حیات وحش، به کمین‌گاهی برای متخلفان تبدیل خواهند شد.

محمد بیگ‌زاده، معاون محیط زیست طبیعی و تنوع زیستی اداره کل حفاظت محیط زیست استان کرمان، بر ضرورت نظارت مستمر بر آبشخورها تأکید کرد. وی تصریح کرد که ایجاد هرگونه آبشخور باید در محدوده مناطقی باشد که تردد محیط‌بانان و نظارت مستمر در آن برقرار است. در غیر این صورت، این فضاها می‌توانند به مکانی برای شکار آسان حیوانات توسط متخلفان تبدیل شوند.

مناطق مناسب برای احداث آبشخورها شامل پارک‌های ملی و دیگر مناطق چهارگانه تحت پوشش سازمان حفاظت محیط زیست هستند که کنترل و تردد در آنها به خوبی مدیریت می‌شود.

مدیریت آبشخورها و تغذیه دستی در مناطق حفاظت‌شده

در برخی زیستگاه‌های ویژه که گونه‌های خاص و شاخصی حضور دارند، علاوه بر احداث آبشخورهای اختصاصی، برنامه تغذیه دستی یا همان علوفه‌دهی نیز اجرا می‌شود. هدف از این اقدام، جلوگیری از پراکنده شدن گونه‌هایی مانند آهو و خروج آنها از محدوده امن پارک‌ها به دلیل کمبود علوفه است که می‌تواند منجر به آسیب‌پذیری بیشتر آنها در خارج از منطقه حفاظت شده شود.

معاون محیط زیست طبیعی و تنوع زیستی اداره کل حفاظت محیط زیست استان کرمان اشاره کرد که همه گونه‌های حیات وحش در معرض خطر کم‌آبی هستند، اما نشخوارکننده‌های بزرگ از قبیل آهو، کل و بز و قوچ و میش بیش از بقیه نیاز به حمایت و تأمین آب دارند. در مناطقی مانند راور، بردسیر، پارک ملی خبر و منطقه سیرجان که بارندگی زمستانی و سیلاب وجود دارد، آب‌انبارهایی تعبیه شده که آبگیری شده و در فصل تابستان آب مورد نیاز آبشخورها را تأمین می‌کنند.

در سایر موارد، آبرسانی به آبشخورها با خودرو و به صورت سیار انجام می‌شود. این آبرسانی به صورت دوره‌ای و با توجه به شرایط آب و هوایی و تعداد حیات وحش استفاده‌کننده از آبشخورها صورت می‌گیرد.

با آغاز فصل گرما و تشدید خشکسالی‌ها، دسترسی حیات وحش به منابع آبی کاهش می‌یابد. از این رو، یکی از راهکارهای عملی برای مقابله با کم‌آبی، ترمیم و بهسازی آبشخورهای طبیعی و انسان‌ساخت، و همچنین تلمبه‌های بادی موجود در مناطق است. اداره کل حفاظت محیط زیست به صورت مستمر از آبشخورهای مصنوعی نمونه‌برداری کرده و لایروبی و ضدعفونی آنها را با مواد استاندارد در دستور کار دارد.

نقش حیاتی جوامع محلی و «نذر طبیعت»

در کنار اقدامات سازمان حفاظت محیط زیست، مشارکت جوامع محلی و عشایر دلسوز نیز نقش مهمی ایفا می‌کند. این افراد گاهی به صورت خودجوش اقدام به ساخت آبشخور کرده و حتی بدون اطلاع‌رسانی، خود نیز حافظ آن هستند.

بیگ‌زاده از رویکردهای ارزشمند مردمی با عنوان «نذر طبیعت» یاد کرد. بسیاری از خیران و دوستداران محیط زیست با مراجعه به ادارات کل، تمایل خود را برای مشارکت در این امر اعلام می‌کنند و مکان‌های مورد تأیید برای این اقدامات به آنها معرفی می‌شود.

آبشخورها: نقاط مدیریت زیستگاه

تجربه مدیریت آبشخورها در سال‌های اخیر نشان می‌دهد که تأمین آب برای حیات وحش در مناطق خشک، تنها به ساخت یک منبع آب خلاصه نمی‌شود، بلکه بخشی از یک برنامه جامع مدیریت زیستگاه است. این تجربه در بسیاری از مناطق خشک ایران مانند پارک ملی توران در سمنان، پارک ملی کویر و همچنین برخی زیستگاه‌های یزد و خراسان جنوبی نیز مشابه است؛ جایی که احداث آبشخورها در کنار پایش محیط‌بانان، استفاده از آب‌انبارهای طبیعی، آبرسانی سیار و مشارکت جوامع محلی به حفظ جمعیت گونه‌هایی مانند آهو، جبیر و کل و بز کمک کرده است.

کارشناسان حیات وحش معتقدند که اگر این اقدامات با مکان‌یابی علمی، مدیریت بهداشتی آبشخورها و نظارت مستمر همراه باشد، می‌تواند فشار خشکسالی بر زیستگاه‌ها را تا حد زیادی کاهش دهد و از پراکندگی یا تلف شدن گونه‌ها جلوگیری کند. در مقابل، رها شدن این منابع آبی بدون نظارت ممکن است نه تنها کمکی به حیات وحش نکند، بلکه به فرصتی برای شکار غیرمجاز تبدیل شود.

به همین دلیل، امروز در بسیاری از برنامه‌های حفاظتی، آبشخورها به عنوان «نقاط مدیریت زیستگاه» شناخته می‌شوند؛ نقاطی که اگر با دانش اکولوژیک، حضور محیط‌بانان و همراهی جوامع محلی مدیریت شوند، می‌توانند نقش مهمی در پایداری تنوع زیستی مناطق خشک کشور از جمله کرمان ایفا کنند.