چالش تعرفه‌گذاری آب در ایران: از هزینه تامین تا ارزش کمیابی

نظام تعرفه‌گذاری و چالش‌های آن

تعرفه‌گذاری آب در ایران بر مبنای منبع تامین و هزینه‌های زیرساختی صورت می‌گیرد. آب تصفیه‌شده با تعرفه ۱۴۳ هزار ریال به ازای هر مترمکعب، گران‌ترین نوع آب محسوب می‌شود که نزدیک‌ترین نرخ به هزینه واقعی تامین است. این رقم برای آب بدون تصفیه به ۱۱۴ هزار و ۴۰۰ ریال کاهش می‌یابد که نشان‌دهنده سهم بالای هزینه‌های تصفیه و انتقال است.

تفاوت در قیمت‌گذاری منابع سطحی و زیرزمینی

• منابع سطحی: آب برداشتی از منابع سطحی تنظیم‌شده (نیاز به سد و مخازن) با تعرفه ۱۰۰ هزار و ۱۰۰ ریال و از منابع تنظیم‌نشده با تعرفه ۷۱ هزار و ۵۰۰ ریال قیمت‌گذاری می‌شود. این تفاوت بیشتر به هزینه‌های سرمایه‌گذاری و نگهداری زیرساخت‌ها بازمی‌گردد.
• منابع زیرزمینی: سیاست‌گذار برای کاهش فشار بر آبخوان‌ها، رویکردی تصاعدی را در پیش گرفته است. تعرفه برداشت از دشت‌های آزاد ۲۸ هزار و ۶۰۰ ریال، دشت‌های ممنوعه ۴۲ هزار و ۹۰۰ ریال و دشت‌های ممنوعه بحرانی ۵۷ هزار و ۲۰۰ ریال است. با این حال، با توجه به اینکه بخش عمده دشت‌ها در وضعیت ممنوعه یا ممنوعه بحرانی قرار دارند، این افزایش تعرفه بیشتر تلاشی برای کنترل شدت برداشت است تا بازتابی از ارزش اقتصادی آب زیرزمینی.

برای شهرک‌ها و نواحی صنعتی، تعرفه‌ها کمتر و به ترتیب ۱۴ هزار و ۳۰۰ ریال برای دشت‌های آزاد، ۲۱ هزار و ۴۵۰ ریال برای دشت‌های ممنوعه و ۲۸ هزار و ۶۰۰ ریال برای دشت‌های ممنوعه بحرانی تعیین شده است که نشان‌دهنده سیاست حمایت از بخش تولید است.

عدم همخوانی قیمت‌گذاری با واقعیت منابع آبی

عیسی بزرگ‌زاده، سخنگوی صنعت آب ایران، بر فاصله قابل توجه میان قیمت واقعی آب و تعرفه‌های فعلی تاکید کرده است. به گفته وی، ساختار کنونی قیمت‌گذاری با واقعیت هزینه‌های تامین و محدودیت منابع آبی کشور همخوانی ندارد و وزارت نیرو بارها پیشنهاد اصلاح تعرفه‌ها را مطرح کرده، اما با محدودیت‌های قانونی و بودجه‌ای مواجه شده است.

متوسط ارزش افزوده هر مترمکعب آب در جهان حدود ۲۲ دلار برآورد می‌شود، درحالی‌که این رقم در ایران حدود ۵ دلار است.

ایران به دلیل شرایط اقلیمی خشک، هزینه‌های بالایی برای تامین آب متحمل می‌شود؛ از جمله احداث سدهای بزرگ، خطوط انتقال طولانی و ایستگاه‌های پمپاژ. با این حال، قوانین موجود مانند ماده ۳۳ قانون توزیع عادلانه آب، تعرفه‌گذاری را بر مبنای هزینه تامین انجام می‌دهد و آب زیرزمینی به دلیل عدم تحمیل هزینه مستقیم به دولت، ارزان‌تر از آب سطحی عرضه می‌شود، در حالی که ارزش راهبردی و محدودیت آن به مراتب بیشتر است.

ابهام در قیمت‌گذاری و تاثیر خشکسالی

جمال محمدولی سامانی، استاد دانشگاه، معتقد است مبالغ دریافتی در جداول تعرفه آب، قیمت واقعی نیستند و بیشتر در قالب عوارض یا حق‌النظاره تعریف می‌شوند. او به قانون حذف حق‌النظاره آب‌های زیرزمینی در دهه ۸۰ اشاره کرد که برداشت آب را در بسیاری موارد رایگان کرده و به تخریب سفره‌های آب زیرزمینی دامن زده است. سامانی تاکید می‌کند که آب‌های زیرزمینی در ایران تعرفه مشخص و بازدارنده‌ای ندارند و جداول منتشرشده بیشتر به حوزه آب شرب و صنعت مربوط می‌شوند و نمی‌توان آنها را به کل بخش آب کشور تعمیم داد.

آب زیرزمینی؛ ارزان‌تر از ارزش واقعی

سید اویس ترابی، رئیس اندیشکده زیست‌پذیری شهری، ساختار فعلی تعرفه‌گذاری را یکی از خطاهای جدی سیاست‌گذاری در بخش آب می‌داند. به گفته او، تعرفه آب سطحی تحویلی در برخی موارد حدود ۱۰ برابر بیشتر از تعرفه برداشت آب زیرزمینی از دشت‌های آزاد است، در حالی که ارزش ذاتی آب زیرزمینی در شرایط کنونی ایران به مراتب بیشتر است.

ترابی اشاره می‌کند که مبنای فعلی تعرفه‌گذاری، هزینه ساخت و بهره‌برداری از تاسیسات است، نه ارزش واقعی آب. برداشت آب زیرزمینی هزینه مستقیمی برای دولت ایجاد نمی‌کند و به همین دلیل تعرفه پایین‌تری دارد. او تاکید دارد که منابع مختلف آب باید متناسب با محدودیت، اهمیت و ارزش ذاتی آنها قیمت‌گذاری شوند. نگاه رایگان به آب، که ریشه در برخی برداشت‌های حقوقی و فقهی دارد، موجب نادیده گرفتن ارزش واقعی آب و تشدید بحران منابع زیرزمینی شده است. کارشناسان بر این باورند که بدون بازنگری در منطق قیمت‌گذاری و ارسال سیگنال واقعی کمیابی، مدیریت پایدار منابع آب کشور محدود خواهد ماند.