تحلیل آجرلو: خویشتنداری عربستان و تلاش برای موازنه قدرت در غرب آسیا

ریشه‌های تعارضات ایران و عربستان

آجرلو بیان داشت که تعارضات بین ایران و عربستان سعودی دارای ابعاد ذاتی و طبیعی است، اما بخش قابل توجهی از این اختلافات، برساخته و ناشی از بازیگری طرف‌های ثالث در روابط دو کشور است. وی به وجود تعارضات تاریخی و همچنین تقویت برخی اختلافات، از جمله تعارضات هویتی، پس از انقلاب اسلامی اشاره کرد.

«اگر در مقطعی آمریکا در این زمینه بازیگری می‌کرد و ایران را یک تهدید بزرگ برای عربستان معرفی می‌کرد، اکنون با کمک اسرائیل با عنوان یک ابرتهدید معرفی می‌شود و در واقع آنها تلاش می‌کنند که ایران در نگاه کشورهای عربی منطقه به‌خصوص عربستان یک ابرتهدید باشد.»

سیاست «ریسک‌پذیری» و ترمیم روابط

این کارشناس مسائل غرب آسیا توضیح داد که پس از انقلاب اسلامی و تشکیل شورای همکاری خلیج فارس، روابط ایران و عربستان از حالت رقابت به تنازع تبدیل شد. با این حال، عربستان در سال‌های اخیر به این نتیجه رسیده است که برای پیشبرد اهداف و تأمین منافع خود، سیاست «ریسک‌پذیری» را در منطقه در پیش بگیرد. این رویکرد منجر به:

• ترمیم روابط با ایران که نتیجه آن «بیانیه پکن» بود.
• بهبود روابط با ترکیه.
• تلاش برای برقراری ارتباطات و تعاملات امنیتی با رژیم صهیونیستی.

تحول در دیدگاه سعودی‌ها پس از جنگ

آجرلو خاطرنشان کرد که پس از جنگ 12 روزه و حوادث دی‌ماه، این ذهنیت در میان مقامات سعودی شکل گرفت که ایران تضعیف شده و آمریکا و اسرائیل می‌توانند با حمله نظامی، باعث تغییر نظام در ایران شوند. در این راستا، عربستان به سمت همکاری‌های نسبی با آمریکا و اسرائیل متمایل شد. اما در میانه جنگ، ریاض متوجه شد که جمهوری اسلامی ایران دارای توانمندی کافی برای بقاست و از بین رفتنی نیست.

وی افزود: زمانی که پایگاه‌های نظامی آمریکا در عربستان از سوی ایران هدف قرار گرفت، ریاض با وجود امکان ورود به ائتلاف آمریکا و اسرائیل، از این کار خودداری کرد. این تصمیم ناشی از درک این واقعیت بود که آمریکا و اسرائیل همسایه ایران نیستند، اما عربستان همسایه ایران است و تشدید درگیری‌ها مشکلات جدی برای این کشور ایجاد خواهد کرد.

• اخراج چند دیپلمات ایرانی، اما حفظ سطح روابط در حد سفیر.
• ادامه تعاملات و تماس‌ها بین وزرای خارجه دو کشور.
• عدم مشارکت در پروژه «آزادی» تنگه هرمز که توسط ترامپ دنبال می‌شد.

نقش میانجی‌گری پاکستان و اهداف منطقه‌ای عربستان

آجرلو با اشاره به روابط حسنه عربستان و پاکستان، اظهار داشت که میانجی‌گری پاکستان در ارتباط با جنگ ایران و آمریکا، با حمایت‌های عربستان انجام می‌شود و ریاض در این زمینه مشوق اسلام‌آباد بوده است.

این کارشناس تأکید کرد که عربستان به دنبال تنش‌زدایی در منطقه است تا منطقه از بازی اسرائیل و آمریکا دور شود. ریاض همچنین به این درک رسیده است که با شکست و تضعیف بیش از حد ایران، ممکن است نظم آمریکایی ـ اسرائیلی در منطقه شکل گیرد و اسرائیل به بازیگر اصلی تبدیل شود که این امر مورد خشنودی عربستان نیست. عربستان بر اساس سیاست ریسک‌گریزی، به دنبال ایجاد توازن است تا هیچ کشوری در منطقه به قدرت برتر تبدیل نشود.

نگرانی از تقویت جایگاه اسرائیل

آجرلو هشدار داد که تقویت جایگاه اسرائیل در منطقه در چارچوب منافع عربستان نیست. مقامات سعودی نگرانند که پس از تضعیف ایران، اسرائیل به سراغ دیگر بازیگران مؤثر منطقه از جمله ترکیه، مصر و عربستان برود. این کشورها دغدغه مشترکی در این زمینه دارند.

رقابت با امارات و دغدغه‌های امنیتی

وی به رقابت‌های امارات و عربستان در شبه‌جزیره عربستان و یمن نیز اشاره کرد و گفت: ریاض می‌داند که اگر اسرائیل بازیگر اصلی منطقه شود، زمینه برای نقش‌آفرینی بیشتر امارات فراهم می‌شود که این امر خوشایند سعودی‌ها نیست. همچنین، عربستان نگران است که افزایش تنش‌ها منجر به بسته شدن تنگه باب‌المندب توسط انصارالله یمن و تضعیف دسترسی‌های این کشور شود که به روند توسعه عربستان ضربه خواهد زد.

نتیجه‌گیری: ایجاد موازنه منطقه‌ای

آجرلو در پایان تأکید کرد که عربستان به این نتیجه رسیده است که جنگ اخیر و ادامه آن، خروجی مثبتی برای ریاض نخواهد داشت و در این بحران، ریاض بازیگر پیروز نیست. سعودی‌ها در این جنگ به صورت جدی‌تر متوجه شدند که آمریکا برای حفاظت از اسرائیل هزینه می‌پردازد، اما هزینه‌ای برای کشورهای منطقه نخواهد پرداخت.

مجموعه‌ای از این عوامل، عربستان را به این نقطه رساند که راهکار در منطقه، ایجاد موازنه است؛ یعنی نه ایران قوی و نه ایران بسیار ضعیف شده، نه اسرائیل قوی‌شده و نه اسرائیل ضعیف‌شده. ریاض با حمایت از میانجی‌گری پاکستان و رایزنی گسترده با کشورهایی چون چین، روسیه و آمریکا، به دنبال ایجاد یک رژیم حقوقی، عرفی و امنیتی جدید در منطقه است تا از دل آن ایران را مدیریت کرده و جایگاه خود را در بین کشورهای حاشیه خلیج فارس و شبه‌جزیره عربستان ارتقا دهد و به نوعی امارات را نیز کنترل کند.