چالش زنبورداران ایلام: نبرد با پرندگان مهاجم و راهکارهای حفاظت از طبیعت

ایلام، زیستگاه مهاجران پرنده

استان ایلام به دلیل شرایط اقلیمی ویژه، تنوع غنی زیستی و زیستگاه‌های بکر، یکی از مناطق مستعد برای زادآوری پرندگان مهاجر محسوب می‌شود. در فصول زمستان و بهار، گونه‌های مختلف پرندگان مهاجر این استان را برای گذراندن این فصول و جوجه‌آوری انتخاب می‌کنند. زنبورخواران و سبزقباها از جمله این پرندگان هستند که بهار را در ایلام به جوجه‌آوری می‌پردازند. هم‌زمان، رشد گسترده گل‌ها و گیاهان شهدزا در این فصل، شرایط بسیار مطلوبی را برای فعالیت زنبورهای عسل فراهم می‌کند.

زنبورعسل به عنوان یکی از منابع اصلی غذایی در زنجیره غذایی این پرندگان حشره‌خوار قرار دارد و این گونه‌ها به صورت غریزی با شناسایی محل استقرار کلنی‌های زنبور به کندوها حمله‌ور می‌شوند. هجوم گروهی این پرندگان در برخی موارد می‌تواند بخش عمده یا حتی تمامی زنبورهای یک کلنی را از بین ببرد و زنبورداران را متحمل زیان‌های اقتصادی سنگینی کند.

روش‌های غیرقانونی و پیامدهای آن

متاسفانه برخی زنبورداران ناآگاه برای جلوگیری از این خسارات و دفاع از سرمایه‌های خود، به استفاده از سلاح شکاری یا طعمه‌های آلوده به سم روی می‌آورند که منجر به نابودی پرندگان زنبورخوار و سبزقبا می‌شود. این رفتارهای ناسازگار با طبیعت همواره با واکنش جدی کارشناسان محیط‌زیست همراه بوده و به دلیل تخلف زنبورداران در کشتار پرندگان، برای متخلفان پرونده قضایی تشکیل و به مراجع ذی‌صلاح معرفی می‌شوند.

علیرضا محمدی، معاون محیط‌زیست طبیعی و تنوع زیستی اداره‌کل حفاظت محیط‌زیست استان ایلام، اعلام کرده است که از ابتدای سال جاری تاکنون سه فقره پرونده برای زنبوردارانی که اقدام به کشتار این پرندگان کرده بودند، تشکیل و تحویل مراجع قضایی استان شده است. کشتار این پرنده‌ها جرم و تخلف زیست‌محیطی محسوب می‌شود. در شهرستان‌های چوار، آبدانان و دهلران، گزارش‌هایی از کشتار پرندگان حشره‌خوار توسط زنبورداران ثبت شده است:

• چوار: ۱۲ قطعه پرنده زنبورخوار و سبزقبا تلف شده‌اند.
• آبدانان: ۱۵ قطعه پرنده زنبورخوار و سبزقبا تلف شده‌اند.
• دهلران: ۶ قطعه پرنده زنبورخوار و سبزقبا تلف شده‌اند.

پرونده این افراد متخلف در حال حاضر در مراجع قضایی در حال بررسی و رسیدگی است.

راهکارهای آموزشی و کاهش تعارضات

در سال‌های گذشته، تلاش‌هایی برای کاهش این تعارض و یافتن راهکارهای کم‌هزینه و خطرناک انجام شده است. یکی از این راهکارها، برگزاری کارگاه‌های آموزشی چهره‌به‌چهره برای زنبورداران توسط اداره‌کل محیط‌زیست ایلام است.

لیلا بشارتی، رئیس اداره آموزش حفاظت محیط‌زیست استان ایلام، اظهار داشت: «با هدف توانمندسازی زیست‌محیطی زنبورداران و آشنایی آنان با روش‌های پیشگیری از خسارت بدون کشتار پرندگان، از سال ۱۴۰۰ تاکنون ۲۲ کارگاه آموزشی برای بیش از یک‌هزار و ۱۰۰ بهره‌بردار برگزار شده است.»

این آموزش‌ها نقش موثری در کاهش کشتار پرندگان مهاجم داشته و طبق برآوردها، میزان کشتار زنبورخواران و سبزقباها تا ۷۰ درصد کاهش یافته است، هرچند هنوز در برخی مناطق تخلفاتی انجام می‌شود.

روش‌های جایگزین برای محافظت هم‌زمان کندوها و پرندگان مهاجم شامل موارد زیر است:

• استفاده از مترسک، بادبادک یا بادکنک.
• پخش آواهای مهیب یا صدای پرندگان و جانوران شکارچی زنبورخوار با دستگاه پخش صدا.
• جابه‌جایی کندوها به مکان‌های دور از دسترس پرندگان مهاجم در مواردی که امکان استفاده از روش‌های دیگر وجود ندارد.

همسو با آموزش‌های محیط‌زیستی، مرکز ترویج سازمان جهاد کشاورزی استان ایلام نیز اقدام به برگزاری دوره‌های آموزشی برای حفاظت هم‌زمان از کلنی‌های زنبورعسل و پرندگان مهاجر کرده است. حشمت‌اله سیاهی، مدیر هماهنگی ترویج سازمان جهاد کشاورزی استان ایلام، افزود که تاکنون ۴۰ دوره ترویجی مهارتی با ظرفیت یک‌هزار و ۸۵۳ نفرروز برای بهره‌برداران برگزار شده و یک مستند ۲۰ دقیقه‌ای نیز با هدف آموزش ترویجی زنبورداران تهیه و پخش شده است.

اهمیت حفظ تعادل زیستی

پرندگان زنبورخوار و سبزقبا بخشی جدایی‌ناپذیر از چرخه زیست جانوری و زیست‌بوم طبیعت هستند و نقش مهمی در کنترل جمعیت حشرات و مهره‌داران بسیار کوچک مانند قورباغه و مارمولک ایفا می‌کنند. حذف آن‌ها از طبیعت می‌تواند تعادل زیستی و چرخه زندگی جانداران را برهم بزند.

این پرندگان مهاجر فصل بهار هستند و با افزایش دمای هوا، بیش‌تر در نیمه خرداد استان را ترک و به سمت زیستگاه‌های سردسیرتر کوچ می‌کنند. آن‌ها بخشی از زنجیره غذایی زیست جانوری بوده و در سفره غذایی گوشت‌خوارانی همچون روباه، شغال و برخی پرندگان شکاری قرار می‌گیرند. به همین دلیل، استفاده از طعمه‌های سمی نه تنها این پرندگان مهاجر را نابود می‌کند، بلکه سلامت کل زنجیره غذایی مرتبط با آن‌ها را نیز تهدید می‌کند. اگر این پرندگان مسموم توسط شکارچیان طبیعی خورده شوند، سم وارد بدن جانور شکارچی شده و منجر به مرگ آن خواهد شد و این چرخه معیوب، روند جمعیت و زیست جانداران را با تهدید و چالش جدی روبه‌رو می‌کند.

ظرفیت‌های زنبورداری ایلام

زیستگاه‌های طبیعی استان ایلام در فصل بهار برای زادآوری، میزبان زنبورخوار گلوخرمایی (گونه آبی) و زنبورخوار اروپایی (معمولی) است. ایلام دارای ۱۷۳۹ زنبورستان و ۱۹۵ هزار و ۹۱۰ کلنی زنبور عسل است و سال گذشته میانگین تولید عسل از هر کلنی آن ۱۱.۱۷ کیلوگرم بود. زنبورستان‌های استان ایلام زمینه اشتغال‌زایی برای چهار هزار نفر را فراهم کرده‌اند.

از گستره دو میلیون هکتاری استان ایلام، یک میلیون و ۷۰۰ هزار هکتار را زمین‌های طبیعی تشکیل داده است. بیش از هفت درصد گستره استان را عرصه‌های طبیعی زیر مدیریت اداره کل حفاظت محیط زیست تشکیل داده که از این مقدار ۱۴۳ هزار هکتار مناطق حفاظت شده است.

به نظر می‌رسد تداوم آموزش، فرهنگ‌سازی و همکاری نزدیک میان زنبورداران و متولیان محیط‌زیست، تنها راهکار پایدار برای عبور از این چالش و حفظ هم‌زمان معیشت انسان و طبیعت سالم در استان ایلام باشد.