چالش‌های نشر کتاب و نمایشنامه کودک و نوجوان در ایران: نگاهی به دیدگاه اکبرلو

نمایشگاه کتاب: عادتی فصلی برای نشر

تولید و انتشار کتاب باید در تمام طول سال جریان داشته باشد و نباید به زمان مشخصی مانند نمایشگاه وابسته باشد. این وابستگی فصلی، آسیب‌های جدی به صنعت نشر وارد می‌کند. اکبرلو در این باره می‌گوید: «وقتی نمایشگاه تمام می‌شود، تا ماه‌ها بسیاری از ناشران تمایلی به پذیرش کتاب جدید ندارند، چون درگیر مسائل مالی، اداری، فروش یا تجدیدچاپ کتاب‌ها هستند و این روند به نشر آسیب می‌زند.»

ضرورت تغییر نگاه ناشران و مخاطبان

ادامه برگزاری نمایشگاه مجازی کتاب می‌تواند به ناشران کمک کند تا از وابستگی به یک زمان مشخص برای تولید فاصله بگیرند و بر اساس سرمایه، وضعیت بازار و شرایط کلی نشر، در طول سال برنامه‌ریزی کنند. این تغییر باید در ذهن مخاطب نیز شکل بگیرد و این عادت به او منتقل شود که فصل خرید کتاب فقط نمایشگاه نیست. افرادی که کتاب‌خوان حرفه‌ای هستند، معمولاً زمان مشخصی برای خرید کتاب ندارند و در طول سال به گشت‌وگذار در کتاب‌فروشی‌ها می‌پردازند.

نمایشنامه: قالبی که هنوز جدی گرفته نمی‌شود

یکی از چالش‌های اصلی در حوزه نشر، وضعیت نمایشنامه کودک و نوجوان است. نمایشنامه کودک الزاماً مانند داستان یا شعر نیست که هر متنی در آن منتشر شود؛ بلکه اثر باید ظرفیت ادبی و اجرایی داشته باشد، یعنی هم بتواند به‌عنوان یک متن مستقل خوانده شود و هم امکان اجرای صحنه‌ای داشته باشد.

بسیاری از ناشران هنوز معتقدند نمایشنامه فقط برای اجرا نوشته می‌شود و نه برای خواندن. همین سوءتفاهم باعث شده ترجیح بدهند سراغ قالب‌هایی مثل داستان، رمان یا کتاب‌های علمی بروند.

این نویسنده بارها برای انتشار مجموعه نمایشنامه به ناشران مراجعه کرده، اما از او خواسته‌اند به جای نمایشنامه، داستان یا رمان تحویل دهد.

«نمایشنامه فروش ندارد»: جمله تکراری ناشران

رایج‌ترین واکنش ناشران به نمایشنامه‌نویسان، جمله «نمایشنامه بازار فروش ندارد» است. در حالی که نمایشنامه نیز مانند داستان یک قالب ادبی است. اگر امروز داستان‌خوانی موفق‌تر است، به این دلیل است که سال‌ها به شکل گسترده منتشر شده و مخاطب برای آن تربیت شده است. با توجه به سابقه کوتاه نمایشنامه‌نویسی در ایران، طبیعی است که این ذهنیت به‌سرعت تغییر نکند، اما چاره‌ای جز ادامه نوشتن و ارتقای کیفیت آثار وجود ندارد. اگر موجی از نمایشنامه‌های باکیفیت بتوانند مخاطب خودشان را پیدا کنند، ناشران نیز ناچار می‌شوند نگاهشان را تغییر دهند.

نوجوانان: مخاطبانی با سلیقه‌های متغیر

نوشتن برای نوجوانان دشواری‌های خاص خود را دارد. نوجوانان سریع‌تر از گروه‌های دیگر تغییر می‌کنند و سلیقه‌شان نیز مدام در حال تحول است. به همین دلیل، تولید آثار فرهنگی برای این گروه سخت‌تر و معمولاً کمتر انجام می‌شود. متأسفانه در ایران، بخش عمده کتاب‌های نوجوان ترجمه هستند و در حوزه نمایشنامه نوجوان نیز وضعیت تقریباً همین‌طور است؛ در حالی که در بسیاری از کشورهای جهان، برای مخاطب نوجوان سرمایه‌گذاری جدی صورت می‌گیرد.

فضای مجازی و عدم تمرکز

برخی معتقدند فضای مجازی باعث کاهش تمرکز مخاطبان و عدم تمایل آن‌ها به متن‌های طولانی شده است. اما اکبرلو این دیدگاه را به چالش می‌کشد و می‌گوید: «امروز نوجوان‌هایی هستند که مجموعه‌های ده یا بیست جلدی را دنبال می‌کنند. بنابراین به نظر می‌رسد کیفیت و جذابیت اثر، مهم‌تر از حجم یا مدت زمان آن است.» این موضوع در سینما و سریال‌های چندفصلی نیز مشهود است؛ مخاطبان ساعت‌ها پای سریال‌های طولانی می‌نشینند و در نهایت، این خودِ محصول است که تعیین می‌کند مخاطب همراهش بماند یا نه.

توصیه به نویسندگان جوان

این پژوهشگر در پایان، خطاب به نویسندگان جوان توصیه می‌کند که قبل از هر چیز، دنبال چاپ شدن اثرشان نباشند، چون این مسئله ممکن است باعث سرخوردگی شود. وضعیت بازار نشر به‌گونه‌ای نیست که از آثار تازه به‌راحتی استقبال شود. او با تأکید بر ظرفیت فضای مجازی برای رشد نویسندگان جوان اظهار می‌کند: «از زمان شکل‌گیری وبلاگ‌ها تا امروز که شبکه‌های اجتماعی گسترش پیدا کرده‌اند، بهترین فرصت برای بازخورد گرفتن فراهم شده است. نویسندگان می‌توانند بخشی یا تمام آثارشان را در این فضاها منتشر کنند و مستقیم واکنش مخاطب را ببینند.»

بزرگ‌ترین ویژگی این فضاها تعاملی بودن آنهاست. نویسنده خیلی زود متوجه می‌شود اثرش چه نقاط ضعف و قوتی دارد و آیا اساساً ظرفیت انتشار حرفه‌ای را دارد یا نه؛ بعد از آن می‌تواند آرام‌آرام وارد مسیر چاپ و انتشار شود.