هرمزگان؛ قطب تولید انبه ایران با ظرفیت‌های عظیم اقتصادی و فرهنگی

استان هرمزگان، با اقلیم گرم و مرطوب و دانش بومی باغداران، به عنوان قطب اصلی تولید انبه در ایران شناخته می‌شود. این استان با اختصاص ۲ هزار و ۸۰۰ هکتار از باغات خود به کشت این محصول و تولید سالانه حدود ۲۸ هزار تن، رتبه نخست کشور را در اختیار دارد.

جغرافیای تولید انبه در هرمزگان

شهرستان‌های میناب، رودان، بندرعباس و جاسک مهم‌ترین کانون‌های تولید انبه در هرمزگان هستند. میناب با یک‌هزار و ۷۰۰ هکتار سطح زیرکشت، قلب تپنده تولید انبه استان محسوب می‌شود. بخش قابل توجهی از این محصول به صورت نارس (کرنگ) برداشت شده و در تهیه ترشی، شوری، پودر انبه و سایر فرآورده‌ها به کار می‌رود، در حالی که بخش دیگر به صورت تازه‌خوری به بازارهای داخلی و خارجی عرضه می‌شود.

پس از هرمزگان، استان سیستان و بلوچستان با بیش از یک‌هزار و ۶۰۰ هکتار سطح زیرکشت و تولید سالانه بیش از ۱۷ هزار تن، در جایگاه دوم قرار دارد.

ریشه‌های تاریخی انبه در جنوب ایران

انبه که ریشه‌ای چهار هزار ساله در فرهنگ و تمدن هند دارد، در ایران نیز از جمله درختان کهن گرمسیری جنوب کشور است. شواهد محلی نشان می‌دهد قدمت کشت آن در استان هرمزگان به حدود ۵۰۰ تا ۷۰۰ سال می‌رسد. درختان کهنسال انبه در باغ‌های میناب، گواهی بر سازگاری دیرینه این محصول با اقلیم جنوب و حضور آن در فرهنگ غذایی و کشاورزی منطقه هستند.

در گویش محلی مردم هرمزگان، انبه «انبا» و میوه نارس آن «کرنگ» خوانده می‌شود که نشان‌دهنده پیوند عمیق این میوه با زیست‌بوم، فرهنگ خوراک و حتی زبان مردم جنوب است.

چرخه برداشت و مصرف

گلدهی درختان انبه در هرمزگان از اسفندماه آغاز شده و تا فروردین‌ماه ادامه می‌یابد. برداشت میوه نارس (کرنگ) از اوایل اردیبهشت‌ماه و برداشت انبه رسیده و طلایی از خردادماه تا اوایل شهریورماه انجام می‌شود. این توالی زمانی، حضور مستمر و مؤثر انبه را هم در بازار فرآورده‌های تبدیلی و هم در بازار تازه‌خوری تضمین می‌کند.

برداشت انبه نارس برای تولید ترشی و شوری و تازه‌خوری یکی از ویژگی‌های متمایز بازار این محصول در هرمزگان است؛ بازاری که در آن ذائقه بومی، صنایع خانگی و کارگاه‌های فرآوری، نقشی تعیین‌کننده دارند.

مزیت اقتصادی برداشت نارس

یکی از شاخصه‌های منحصربه‌فرد انبه هرمزگان، برداشت ۶۰ درصد محصول به صورت نارس است که معادل حدود ۲۰ هزار تن می‌شود. این انبه سبز و نارس در صنایع ترشی و شوری فرآوری و در بازارهای داخلی عرضه می‌شود.

این ویژگی، مزیتی اقتصادی برای باغداران استان ایجاد کرده، زیرا بازار انبه در هرمزگان تنها وابسته به مصرف تازه‌خوری نیست و در مراحل مختلف رشد میوه، امکان عرضه و ارزش‌آفرینی برای آن وجود دارد. قیمت هر کیلوگرم انبه نارس در باغ و بدون واسطه حدود ۷۰ تا ۸۰ هزار تومان است که پس از ورود به بازار، بسته به کیفیت و میزان عرضه، تا حدود ۱۲۰ هزار تومان نیز قیمت‌گذاری می‌شود.

صنایع تبدیلی و صادرات

توسعه صنایع تبدیلی نقش مهمی در رونق انبه هرمزگان ایفا کرده است. در حال حاضر، ۱۰ واحد صنایع تبدیلی در زمینه تولید ترشی و شوری انبه در استان فعال هستند که مجموع ظرفیت آن‌ها به ۱۰ هزار تن می‌رسد. این واحدها علاوه بر تامین بازار داخلی، بخشی از محصولات خود را به کشورهای حاشیه خلیج‌فارس صادر می‌کنند.

حدود ۴۰ درصد محصول انبه هرمزگان در صنایع تبدیلی و فرآوری مصرف می‌شود. برآوردها نشان می‌دهد حدود ۲۰ درصد محصول انبه هرمزگان نیز به کشورهای حاشیه خلیج‌فارس صادر می‌شود. این رقم با بهبود بسته‌بندی، استانداردسازی، بازاریابی هدفمند و تقویت زنجیره سرد، قابلیت افزایش دارد.

ارزش غذایی و کاربردهای چوب انبه

انبه علاوه بر طعم دلپذیر، از نظر تغذیه‌ای نیز بسیار ارزشمند است. این میوه سرشار از ویتامین‌های A، B و C، فیبر، آنتی‌اکسیدان‌ها و املاح معدنی است که در تقویت سیستم ایمنی، سلامت پوست و بهبود عملکرد دستگاه گوارش نقش دارد.

چوب درخت انبه نیز در صنایع مختلف کاربرد دارد، از جمله در ساخت مبلمان، کف‌پوش، تخته‌های سقف و قاب پنجره در ساختمان‌سازی، و همچنین برای تولید دسته قلم‌مو، جعبه‌های حمل وسایل سنگین و ادوات کشاورزی.

چالش‌ها و افق‌های توسعه

با وجود ظرفیت‌های فراوان، انبه هرمزگان برای دستیابی به جایگاهی پررنگ‌تر در بازارهای ملی و منطقه‌ای با چالش‌هایی در حوزه زیرساخت‌های تولید، فرآوری و بازاررسانی مواجه است. نوسازی باغ‌ها، اصلاح ارقام، جوان‌سازی درختان و استفاده از روش‌های نوین آبیاری از جمله نیازهای این حوزه است.

توسعه ظرفیت‌های فرآوری، تولید محصولات متنوع مانند پودر انبه، کنسرو و آب‌انبه، برندسازی و بسته‌بندی استاندارد، و همچنین گسترش بازاریابی تخصصی و صادرات هدفمند، می‌تواند ارزش افزوده بیشتری برای این محصول ایجاد کرده و سهم آن را در اقتصاد غیرنفتی استان به طور محسوسی افزایش دهد.

انبه؛ هویت کشاورزی جنوب

مدیر امور باغبانی سازمان جهاد کشاورزی هرمزگان، محمدرضا شیخ‌زاده، تاکید می‌کند که انبه در این استان تنها یک محصول باغی نیست، بلکه بخشی از فرهنگ، سفره غذایی، صنایع خانگی و سبک زندگی مردم جنوب به شمار می‌رود. ارقام محلی انبه شامل «سبز انبه»، «چارک»، «کلک سرخ»، «مشک»، «آل مهتری»، «عروس» و «هلیلی» در کنار ارقام وارداتی مانند «لانگرا»، «سندری» و «آلفونسو» در باغ‌های استان کشت می‌شوند.

تنوع ارقام بومی و وارداتی، امکان پاسخگویی بهتر به نیاز بازار، توزیع مناسب زمان برداشت و استفاده متنوع در فرآوری و تازه‌خوری را فراهم کرده است که از عوامل ماندگاری و توسعه کشت انبه در هرمزگان محسوب می‌شود.

نقش صنایع تبدیلی در اشتغال و اقتصاد

تاکنون ۲۵۵ واحد صنایع تبدیلی و غذایی در حوزه‌های زراعت، باغداری، شیلات، دام و طیور در هرمزگان راه‌اندازی شده‌اند که ظرفیت جذب ماده خام آن‌ها ۲ میلیون و ۳۰۰ هزار تن است. فعالیت این واحدها زمینه اشتغال مستقیم ۶ هزار و ۸۰۰ نفر و غیرمستقیم ۱۸ هزار نفر را فراهم کرده و نقش مؤثری در ایجاد ارزش افزوده و رونق اقتصادی بخش کشاورزی دارد.

استان هرمزگان با مجموع ۱۶۱ هزار هکتار اراضی زراعی، باغی و تولیدات خارج از فصل، سالانه حدود ۳ میلیون و ۹۵۰ هزار تن محصول کشاورزی تولید می‌کند که از این میزان، ۸۰ هزار هکتار مربوط به باغات و نخیلات با تولید سالانه ۹۴۰ هزار تن محصول است.