دریاچه ارومیه: بهبود موقتی پس از بارش‌ها اما همچنان با کسری مخزن و خطر بازگشت بحران

وضعیت کنونی دریاچه ارومیه: بهبود موقتی، بحران پایدار

بر اساس گزارش‌های رسمی، حجم آب دریاچه ارومیه در حال حاضر بین ۳.۵ تا ۴ میلیارد مترمکعب و تراز آبی آن کمی بیش از ۱۲۷۱ متر است. این ارقام نشان‌دهنده افزایش قابل‌توجهی نسبت به مهرماه سال گذشته است؛ زمانی که حجم آب دریاچه تنها ۲۰۰ میلیون مترمکعب بود و تراز آبی بیش از ۱.۵ متر افزایش یافته است. این بهبود عمدتاً مدیون بارش‌های اخیر است که نسبت به متوسط بلندمدت حدود ۳۰ درصد و نسبت به سال آبی قبل حدود ۵۷ درصد افزایش داشته است.

علی ارواحی، متخصص مدیریت زیست‌بوم‌های تالابی، تأکید می‌کند: «بارش به‌تنهایی نمی‌تواند احیای پایدار را تضمین کند و بدون اصلاح مدیریت منابع آب، کاهش مصرف در بخش کشاورزی و تأمین واقعی حقابه، خطر بازگشت بحران وجود دارد.»

کسری مخزن و تراز اکولوژیک: چالشی بزرگ

با وجود افزایش حجم آب، دریاچه ارومیه همچنان با کسری مخزن عظیمی روبرو است. حجم مخزن دریاچه در شرایط اکولوژیک باید ۱۴.۵۵ میلیارد مترمکعب باشد، در حالی که اکنون این رقم بین ۳.۵ تا ۴ میلیارد مترمکعب است. این بدان معناست که دریاچه بیش از ۱۰.۵ میلیارد مترمکعب کسری آب دارد.

• تراز اکولوژیک: ۱۲۷۴.۱ متر
• تراز فعلی: کمی بیش از ۱۲۷۱ متر
• کسری تراز: حداقل ۳ متر (با احتساب تبخیر آتی)

این آمار نشان می‌دهد که وضعیت دریاچه ارومیه، هرچند از بحران شدید سال گذشته فاصله گرفته، اما همچنان بسیار شکننده است و تا رسیدن به پایداری فاصله زیادی دارد.

عوامل انسانی: ریشه‌های اصلی بحران

نادیده گرفتن مداخلات انسانی در حوضه آبریز دریاچه ارومیه، راه حل مسئله را به بیراهه می‌برد. عوامل متعددی در سه دهه گذشته به خشک شدن دریاچه دامن زده‌اند:

• سدسازی: احداث سدهای متعدد بر روی رودخانه‌های اصلی تأمین‌کننده آب دریاچه مانند زرینه‌رود، سیمینه‌رود، قلعه‌چای و آجی‌چای.
• توسعه کشاورزی: افزایش بیش از ۱۲۰ درصدی سطح زیرکشت طی ۳۰ سال اخیر.
• حفر چاه‌ها: حفر بی‌رویه چاه‌های مجاز و غیرمجاز در حوضه آبریز.
• تغییر الگوی کشت: تبدیل دیم‌زارها به کشت آبی با محصولات پرمصرف.

این عوامل در مجموع، منجر به رشد غیراصولی و ناپایدار بخش کشاورزی شده و وضعیت کنونی دریاچه ارومیه را رقم زده‌اند. ارواحی معتقد است اگر ۳۰ سال پیش چنین بارشی (۳۰ درصد بیشتر از حد نرمال) رخ می‌داد، قطعاً به تراز اکولوژیک یا حتی بیشتر از آن می‌رسیدیم.

راهکارهای پایداری: فراتر از بارش

با وجود خبر خوب افزایش حجم آب، حفظ این وضعیت و حرکت به سمت پایداری نیازمند اقدامات جدی است:

• کاهش تبخیر سطحی: سالانه ۲ تا ۲.۵ میلیارد مترمکعب آب از دریاچه ارومیه تبخیر می‌شود.
• تزریق پساب تصفیه‌شده: استفاده از پساب تصفیه‌خانه‌های ارومیه و تکمیل فاز دوم تصفیه‌خانه تبریز.
• انتقال آب زاب: تحویل سالانه ۶۰۰ میلیون مترمکعب آب از محل طرح انتقال آب زاب، که میزان تحویل آن باید شفاف‌سازی شود.
• کاهش مصرف کشاورزی: اجرای طرح‌های کاهش مصرف آب در بخش کشاورزی که در دولت‌های گذشته وعده داده شده بود (۴۰ تا ۵۰ درصد کاهش).
• کنترل برداشت‌های غیرمجاز: جلوگیری از بهره‌برداری‌های غیرمجاز از آب‌های سطحی و زیرزمینی.

این اقدامات جامع و هماهنگ می‌توانند بیلان آب دریاچه را بهبود بخشیده و آن را در برابر سال‌های خشک احتمالی آینده مقاوم سازند.