اهمیت ویرایش و نقش آن در حفظ زبان و فرهنگ فارسی

ریشه‌های بی‌توجهی به درست‌نویسی

بینا اظهار داشت که ما ارج و ارزش درست‌نویسی زبان فارسی را به‌درستی نمی‌دانیم. این تصور که صرفاً انتقال پیام کفایت می‌کند، اشتباه است. زبان فارسی، علاوه بر انتقال پیام، بستر حفظ و انتقال فرهنگ، منش، و شخصیت فردی و در سطحی گسترده‌تر، فرهنگ ملی ماست. او افزود، هرچند شاید نتوان گفت هر پیام کوتاه روزمره به‌تنهایی حامل فرهنگ ملی است، اما بی‌شک بازتاب‌دهنده فرهنگ فردی نویسنده است. کسی که درست‌تر و پاکیزه‌تر می‌نویسد، نشان‌دهنده ذهن و ضمیر آگاه‌تری است.

وی با انتقاد از نگاه مادی غالب در جامعه گفت: «ما ساخت یک ساختمان یا گردش سرمایه را می‌بینیم، اما نقش بنیادین زبان را که موجودیت فرهنگی ما به آن وابسته است، کمتر مورد توجه قرار می‌دهیم. اگر زبان دچار فساد شود، فرهنگ نیز به‌تدریج آسیب می‌بیند.»

ویرایش: وظیفه‌ای تربیتی و اجتماعی

این مدرس دانشگاه تأکید کرد که توجه به درست‌نویسی یک مسئله تربیتی و اجتماعی است و باید از سنین کودکی آموزش داده شود که درست نوشتن نه‌تنها یک ارزش بلکه یک وظیفه است. او اشاره کرد که گاهی حتی نویسندگان یا سخنرانان خوب نیز از ریزه‌کاری‌های زبان و خط فارسی آگاهی کافی ندارند. در این میان، ویراستاران به‌عنوان متخصصان این حوزه می‌توانند نادرستی‌ها را اصلاح کنند، هرچند نگاه منفی نسبت به ویرایش نیز وجود دارد و انتقادهایی به عملکرد برخی ویراستاران وارد است.

مرز میان «کمک به متن» و «دخالت در هویت اثر»

بینا درباره تفاوت میان کمک به متن و دخالت در هویت اثر توضیح داد: «ویراستار آگاه کسی است که هویت و سبک اثر را می‌شناسد و آن را تغییر نمی‌دهد؛ او ناهماهنگی‌های سبکی، ناهمواری‌های زبانی و خطاهای ناخواسته را اصلاح می‌کند.» وی افزود که اگر این مرز تشخیص داده نشود، اشکال از کم‌تجربگی یا ناآشنایی ویراستار است. البته همه نویسندگان نیز لزوماً صاحب سبک و هویت مشخص نیستند و بسیاری از آثار همچنان به نگاه اصلاح‌گر ویراستار نیاز دارند.

او بر ضرورت تعامل میان نویسنده و ویراستار تأکید کرد و گفت: نویسنده و ویراستار باید در فرآیند تولید یا دست‌کم هنگام ویرایش اثر با یکدیگر در ارتباط باشند تا ابهامات با نظر نویسنده اصلاح شود. انجام شتاب‌زده و غیرتخصصی کارها، زمینه بروز آسیب را فراهم می‌کند، در حالی که اگر هر دو طرف از دانش و تجربه کافی برخوردار باشند، مشکل جدی پیش نخواهد آمد.

انواع ویرایش و پیچیدگی‌های ویرایش ادبی

یوسف بینا به چهار نوع ویرایش رایج اشاره کرد:

• ویرایش زبانی: اصلاح نادرستی‌ها و ناهمواری‌های زبانی.
• ویرایش فنی: اعمال قواعد نگارشی و نشانه‌گذاری.
• ویرایش علمی: بررسی محتوایی اثر توسط فردی متخصص‌تر.
• ویرایش محتوایی ـ ساختاری: سامان‌دهی فصل‌ها و ترتیب مباحث.

او توضیح داد که آنچه به‌عنوان «ویرایش ادبی یا هنری» شناخته می‌شود، در واقع نوعی از همین ویرایش علمی است و نیازمند تجربه و تسلط بالاتر است. ویراستار ادبی باید از نظر دانش و تجربه در جایگاهی بالاتر از صاحب اثر باشد. بینا اذعان داشت که برخی معتقدند در خلاقیت هنری نباید دخالت کرد، اما این نوع ویرایش نیز اصول و قواعد مشخصی دارد و در منابع تخصصی، از جمله آثار استاد احمد سمیعی گیلانی، به آن پرداخته شده است. مشکل زمانی ایجاد می‌شود که افراد بدون تخصص کافی وارد این حوزه می‌شوند.