بحران آب در بوشهر: چالش‌های خشکسالی، راهکارها و نقش مشارکت مردمی

وضعیت بحرانی منابع آب در بوشهر

کاهش چشمگیر بارش‌ها و افت ذخایر سدها، بوشهر را در آستانه یک بحران جدی در مدیریت منابع آب قرار داده است. بررسی‌های شرکت آب منطقه‌ای بوشهر حاکی از آن است که تراز منابع آب سطحی و زیرزمینی در سال آبی گذشته به پایین‌ترین حد خود در چند دهه اخیر رسیده است. سال آبی ۱۴۰۳–۱۴۰۴ شاهد کاهش ۵۴ درصدی بارش، کاهش ۸۵ درصدی آورد رودخانه‌ها و افت ۳ متری سطح آب‌های زیرزمینی در برخی دشت‌ها بود.

مصرف کنونی آب استان بوشهر از منابع سطحی، زیرزمینی و نمک‌زدایی بیش از یک میلیارد مترمکعب در سال است که پیش‌بینی می‌شود تا سال ۱۴۰۷ به ۱.۳ میلیارد مترمکعب افزایش یابد. این افزایش، فشار مضاعفی بر منابع آب تجدیدپذیر وارد خواهد کرد. برداشت غیراصولی و خشکسالی‌های پی‌درپی باعث شده سالانه یک متر از سطح سفره‌های زیرزمینی کاهش یابد و کسری مخزن سالانه ۳۰ میلیون مترمکعب در دشت‌ها به وجود آید. در حال حاضر، ۱۲ دشت از ۱۶ دشت آبی استان در وضعیت بحرانی و ممنوعه قرار دارند و تأثیر منفی این وضعیت بر نخیلات، سرمایه اقتصادی مردم، کاملاً مشهود است.

هشدارهای کارشناسان و راهکارهای اضطراری

مدیر مطالعات پایه منابع آب بوشهر هشدار داده است که بهره‌برداران آب زیرزمینی، علاوه بر آب باران، از ذخایر زیست‌محیطی و استراتژیک نیز برداشت می‌کنند. تغییرات حجم مخزن آب زیرزمینی در سال آبی گذشته منفی ۵۴ میلیون مترمکعب و میانگین تراز منفی طی هشت سال اخیر، سالانه منفی ۳۱.۳ میلیون مترمکعب بوده است. این وضعیت، بخش کشاورزی را در کوتاه‌مدت به رکود کشانده و در بلندمدت ساختار اجتماعی، اقتصادی، فنی و حقوقی استان را دچار تغییرات جدی خواهد کرد.

راهکارهای پیشنهادی برای خروج از بحران شامل:

• تغییر شیوه‌های آبیاری و اصلاح الگوی کشت
• توانمندسازی کشاورزان و تغییر الگوی کشاورزی به محیط‌های بسته
• استفاده از تکنولوژی برای ارتقای تولید محصول
• کاهش سطح زیرکشت زراعی و باغی و عدم توسعه کشاورزی صادراتی
• بازچرخانی آب و جلوگیری از توسعه آب‌شیرین‌کن‌های کشاورزی
• جلوگیری از تخلفات آبی و تغییر مشاغل کشاورزی به فعالیت‌های شیلاتی و گردشگری

همچنین، مهار و ذخیره سالانه ۲.۶ میلیارد مترمکعب روان‌آب و رودخانه‌های ورودی از استان‌های همجوار، می‌تواند بخشی از کمبود آب استان را جبران کند. برنامه‌هایی برای ذخیره و کنترل ۱.۵ میلیارد مترمکعب سیلاب و جلوگیری از مصرف بی‌رویه آب در دست اجراست.

اقدامات شرکت آب منطقه‌ای بوشهر

مدیرعامل شرکت آب منطقه‌ای بوشهر بر رویکرد پیشگیرانه و آینده‌نگر تأکید کرده است. از جمله راهکارهای اصلی تأمین آب پایدار می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

• استفاده از ظرفیت سدهای در دست احداث (باهوش، دالکی، باغان، دشت پلنگ)
• بهره‌گیری از پساب‌های تصفیه‌شده شهری و صنعتی
• توسعه تأسیسات آب‌شیرین‌کن ساحلی

استان بوشهر در صنعت سدسازی پیشرو است و بیش از ۱۵ هزار میلیارد تومان در این بخش سرمایه‌گذاری شده است. با ساخت سدهای مخزنی و تغذیه‌ای می‌توان بیش از ۷۰ درصد روان‌آب‌های استان را مهار کرد. در بخش کشاورزی نیز، اجرای سیستم‌های نوین آبیاری، اصلاح نخیلات و جایگزینی محصولات آب‌بر با کم‌آب‌بر از اولویت‌هاست. همچنین، انسداد چاه‌های غیرمجاز با کمک دادستانی و نیروی انتظامی با جدیت پیگیری می‌شود.

مدیریت هوشمند آب و گذار از کشاورزی سنتی

معاون حفاظت و بهره‌برداری شرکت آب منطقه‌ای بوشهر بر مشارکت همگانی و مدیریت یکپارچه منابع آب تأکید کرده است. در طول شش سال (۱۳۹۸ تا ۱۴۰۳)، ۲۳۸۱ حلقه چاه به کنتور هوشمند مجهز شده‌اند تا برداشت‌ها دقیقاً پایش شوند. همچنین، از برداشت ۳.۰۶ میلیون مترمکعب آب اضافی جلوگیری و ۸۴۸ حلقه چاه غیرمجاز پر شده که ۲۱ میلیون مترمکعب صرفه‌جویی در پی داشته است. توقیف ۳۲۲ دستگاه حفاری غیرمجاز نیز گامی مؤثر در مقابله با تخلفات آبی بوده است.

۶۰ تا ۹۰ درصد آب استان بوشهر در بخش کشاورزی مصرف می‌شود. از ۴۱ هزار هکتار اراضی نخیلات، ۳۴ هزار هکتار به سمت اصلاح شیوه آبیاری سوق یافته و ۴ هزار هکتار نیز اصلاح شده است. رئیس سازمان جهاد کشاورزی بوشهر، مرتضی بحرانی، موانع گسترش آبیاری نوین را نگاه سنتی کشاورزان و هزینه‌های اجرایی و نگهداری سامانه‌ها می‌داند. برای تولید هر کیلوگرم خرما در بوشهر ۴ تا ۸ هزار لیتر آب مصرف می‌شود، در حالی که برای گندم حدود ۳۳۰۰ لیتر و برای چغندرقند پاییزه تنها ۹۳ لیتر آب نیاز است. این آمارها لزوم تغییر اساسی در الگوی کشت را نشان می‌دهد. کشت محصولات کم‌آب‌بر مانند چغندرقند در برخی مناطق مانند شبانکاره نتایج قابل قبولی داشته است.

توسعه کشت گلخانه‌ای و گیاهان شوری‌پسند

رئیس سازمان جهاد کشاورزی استان بوشهر، توسعه کشت گلخانه‌ای و تمرکز بر گیاهان شوری‌پسند را نقشه راه کشاورزی استان معرفی کرده است. بوشهر با چالش‌هایی نظیر تنش آبی، فرسایش خاک و برداشت بی‌رویه از منابع آب مواجه است. در این استان، آب نامتعارف به معنای آب شور دریا است و تحقیقات بر روی گیاهان شوری‌پسند متمرکز شده تا جنبه تجاری و اجرایی پیدا کنند. کشت گلخانه‌ای به دلیل محیط کنترل‌شده، کاهش ریسک تولید، گردش مالی دائمی و اشتغال‌زایی بالا (۱۰ نفر مستقیم و ۲۰ نفر غیرمستقیم در هر هکتار) یک راهکار حیاتی محسوب می‌شود.

مشارکت‌های اجتماعی؛ زیرساخت نرم حکمرانی پایدار آب

بحران آب در ایران تنها یک مسئله مهندسی نیست؛ ریشه‌های اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی نیز دارد. مشارکت تشکل‌ها و نهادهای مردمی در حل این چالش ملی ضروری است. تشکل‌های مردمی می‌توانند با ارتقای «سواد آبی» و گفتمان‌سازی پیرامون مصرف بهینه، فاصله میان تصمیم‌سازی و اجرا را کاهش دهند. آموزش و توانمندسازی جوامع محلی، مشارکت در طرح‌های احیا و تعادل‌بخشی منابع آب زیرزمینی و اصلاح الگوی کشت، تنها با همراهی فعال مردم به نتیجه پایدار می‌رسند. آینده پایدار منابع آبی کشور در گرو نقش‌آفرینی مردم به عنوان شرکای راهبردی در حکمرانی آب است.