جشنواره کن ۲۰۲۶: آیا انتخاب‌ها هنری‌اند یا بازتاب سیاست‌زدگی پنهان؟

ترکیب جشنواره کن ۲۰۲۶: هنر یا سیاست؟

ترکیب جشنواره کن ۲۰۲۶ که اخیراً در پاریس رونمایی شد، نویدبخش حضور نام‌های شاخص و چهره‌های تازه سینمای هنری است، اما در عین حال، نشانه‌هایی آشکار از محافظه‌کاری فرهنگی را در خود پنهان کرده است. تیری فرمو، مدیر جشنواره، اعلام کرد که امسال ۲۵۴۱ فیلم بلند از ۱۴۱ کشور برای حضور در جشنواره ثبت شده‌اند که نسبت به یک دهه پیش هزار فیلم افزایش یافته است. اما با وجود این گستره عظیم، صدای بخش بزرگی از جهان در رقابت اصلی شنیده نمی‌شود.

غیبت معنادار بخش بزرگی از جهان

در دوره هفتاد و نهم جشنواره، هیچ فیلمی از قاره آفریقا، چین یا هند در بخش مسابقه اصلی حضور ندارد. این کشورها و فرهنگ‌ها بیش از نیمی از جمعیت جهان را نمایندگی می‌کنند و غیبت آن‌ها را نمی‌توان صرفاً یک تصادف آماری دانست. جشنواره‌ای که خود را «جهانی» معرفی می‌کند، چگونه می‌تواند مهم‌ترین تحولات سینمایی و اجتماعی این مناطق را نادیده بگیرد و همچنان مدعی نمایندگی سینمای جهان باشد؟

نادیده گرفتن بحران‌های معاصر

این گزینش محدود تنها به جغرافیا ختم نمی‌شود. در شرایطی که جهان با جنگ‌های گسترده‌ای نظیر جنگ در ایران، غزه، خاورمیانه، اوکراین، سودان و کنگو دست‌وپنجه نرم می‌کند، تقریباً هیچ فیلمی در بخش مسابقه اصلی به مواجهه مستقیم با این بحران‌ها نمی‌پردازد. در عوض، بخش مهمی از آثار انتخاب‌شده به گذشته پناه برده‌اند:

• «سرزمین پدری» ساخته پاول پاولیکوفسکی درباره آلمان پس از جنگ.
• فیلم لاسلو نمش درباره ژان مولن، چهره مقاومت فرانسه در جنگ جهانی دوم.

حتی فیلم افتتاحیه جشنواره، «ونوس الکتریکی» ساخته پیر سالوادوری، نیز در دهه ۱۹۲۰ روایت می‌شود؛ انتخابی که بیشتر به نوستالژی تاریخی متمایل است تا به اکنون.

سکوت سیاسی جشنواره

«بازگشت به تاریخ، بی‌تردید انتخابی مشروع و هنرمندانه است؛ اما وقتی این گرایش به یک الگوی غالب تبدیل می‌شود و هم‌زمان روایت‌های معاصر و ملتهب حذف می‌شوند، دیگر نمی‌توان آن را صرفاً انتخابی زیبایی‌شناسانه دانست. سکوت نیز می‌تواند سیاسی باشد؛ گاه حتی سیاسی‌تر از فریاد.»

جشنواره کن سال‌هاست میان دو قطب «هنر مستقل» و «دیپلماسی فرهنگی» در نوسان است. مدیران جشنواره می‌کوشند تصویر نهادی بی‌طرف و فراتر از کشمکش‌های روز را حفظ کنند، اما فرایند انتخاب فیلم‌ها نشان می‌دهد که بی‌طرفی مطلق در جهان امروز توهمی بیش نیست. حذف آگاهانه یا ناخودآگاه روایت‌های مربوط به بحران‌های جاری، همان‌قدر حامل موضع سیاسی است که انتخاب فیلمی صریح درباره جنگ یا استعمار.

تنوع جنسیتی در برابر تنوع جغرافیایی

تأکید جشنواره بر حضور پنج فیلم ساخته زنان در بخش مسابقه، اگرچه در ظاهر نشانه‌ای از تنوع و پیشرفت است، اما نمی‌تواند جای خالی تنوع جغرافیایی و روایی را پنهان کند. تنوع، صرفاً در جنسیت یا سبک خلاصه نمی‌شود؛ بلکه به معنای شنیدن صداهای حذف‌شده و روایت جهان خارج از مدار فرهنگی اروپا و آمریکاست.

پارک چان ووک و تناقض‌های کن

انتخاب پارک چان ووک، فیلمساز برجسته‌ای که با آثاری چون «پیر پسر» و «کنیز» مرزهای خشونت، اخلاق و سیاست را به چالش کشیده، به عنوان رئیس هیئت داوران، تناقض جالبی را آشکار می‌کند. جشنواره از چهره‌هایی با سینمای رادیکال و جسور برای اعتباربخشی استفاده می‌کند، اما در انتخاب نهایی آثار، بیش از پیش به سوی کنترل، احتیاط و پالایش سیاسی حرکت می‌کند.

شکاف میان «سینمای جهان» و «جهان واقعی»

کن ۲۰۲۶ با همه تنوع سبکی، حضور ستارگان و جذابیت رسانه‌ای‌اش، بیش از هر چیز آینه‌دار شکاف میان «سینمای جهان» و «جهان واقعی» است. جشنواره‌ای که از ۱۴۱ کشور فیلم دریافت می‌کند اما بخش مهمی از جهان را در مهم‌ترین ویترین خود غایب می‌گذارد، ناخواسته این پرسش را تقویت می‌کند که معیار انتخاب‌ها تا چه اندازه هنری و تا چه اندازه سیاسی، ایدئولوژیک یا مبتنی بر ملاحظات فرهنگی غرب‌محور است.

اگر کن می‌خواهد همچنان مرجع سینمای جهان باقی بماند، ناگزیر است نه تنها زبان سینما، بلکه صدای جهان را نیز با همه زخم‌ها، بحران‌ها و روایت‌های ناخوشایندش بشنود. در غیر این صورت، سیاست‌زدگی نه در شعارها، بلکه دقیقاً در سکوت‌ها و غیبت‌ها خود را آشکار خواهد کرد.