بحران برق ایران: ناترازی ۲۰ هزار مگاواتی، روایات متناقض و تابستانی سخت

دو روایت متناقض از مسئولان دولتی

در شرایطی که کشور نیازمند اطلاع‌رسانی شفاف و جلب همکاری مردم است، دو مقام ارشد دولتی در صنعت برق، دیدگاه‌های متناقضی را ارائه کرده‌اند. اسماعیل سقاب‌اصفهانی، رئیس سازمان بهینه‌سازی انرژی و معاون رئیس‌جمهوری، از «تابستان و زمستان سخت و پرچالش» پیش‌رو سخن گفته است.

«تابستان امسال دوره‌ای سخت در حوزه انرژی خواهد بود؛ چراکه بخشی از ظرفیت گاز، بنزین و گازوئیل کشور دچار آسیب شده است. بازگشت برخی ظرفیت‌های آسیب‌دیده بین ۱۸ ماه تا دو سال زمان می‌برد و مستلزم تأمین تجهیزات تخصصی، انجام تست‌های ایمنی و صرف هزینه‌های سنگین است.»

او همچنین بیان کرده است که سال گذشته حدود ۳۰ درصد صنایع با خاموشی مواجه شدند و نگرانی اصلی، روشن ماندن چراغ صنعت کشور است. سقاب‌اصفهانی تأکید کرده که بخشی از وضعیت فعلی، نتیجه سیاست‌ها و الگوهای مصرف گذشته است و از مردم خواسته است با صرفه‌جویی، این شرایط سخت را مدیریت کنند.

در مقابل، عباس علی‌آبادی، وزیر نیرو، در مصاحبه‌های خود تأکید بر عدم وجود مشکل خاص دارد، هرچند اذعان کرده که بیش از چهار هزار مگاوات نیروگاه برق در جنگ آسیب دیده است.

«شرایط نشان می‌دهد در صنعت برق حدود ۱۰ هزار مگاوات به صورت مازاد برق تولید شده و میزان مصرف هم با اقدامات مدیریت مصرف، روند کاهشی یافته است و ناترازی شبکه به سمت مثبت حرکت می‌کند. امید است با همکاری مردم، تابستانی بهتر از سال گذشته را تجربه کنیم و در بهار و تابستان امسال شبکه برق بدون خاموشی در کشور پایدار باشد.»

این روایات دوگانه در حالی مطرح می‌شود که گزارش‌های مردمی از آغاز زودهنگام قطع برق خانگی از اواسط بهار حکایت دارد.

آمارهای نگران‌کننده تولید و مصرف برق

بررسی آمارهای تولید و مصرف برق، تصویری دقیق‌تر از بحران موجود ارائه می‌دهد. از دهه ۹۰ شمسی، عقب‌ماندگی تولید از مصرف برق آغاز شده و این شکاف سال به سال گسترده‌تر شده است:

• مرداد ۱۴۰۰: کسری برق کشور ۱۲ هزار مگاوات.
• تابستان ۱۴۰۳: ناترازی برق به ۱۸ هزار مگاوات رسید.
• اکنون: کسری برق بین ۲۰ تا ۲۵ هزار مگاوات گزارش می‌شود که معادل یک‌پنجم مصرف کل کشور است.

وزارت نیرو اعلام می‌کند که سالانه باید بین ۵ تا ۵.۲ هزار مگاوات به ظرفیت تولید کشور اضافه شود، اما در سال ۱۳۹۴، میزان افزایش تولید برق حتی به هزار مگاوات هم نرسید. آرش نجفی، رئیس کمیسیون انرژی اتاق بازرگانی، تخمین زده است که رفع ناترازی برق به دست‌کم ۲۰ میلیارد دلار سرمایه‌گذاری نیاز دارد.

جذب سرمایه‌گذار خارجی در شرایط تحریم دشوار است و قیمت‌گذاری دستوری انرژی و مداخلات دولتی، رغبت سرمایه‌گذاران داخلی را نیز کاهش داده است. دولت نیز با کسری بودجه، نه توان سرمایه‌گذاری دارد و نه از عهده هزینه‌های نگهداری شبکه برق برمی‌آید.

در سال ۱۴۰۳، بیش از ۶۰ درصد هزینه‌های توانیر به مواردی غیر از سرمایه‌گذاری اختصاص یافته و تنها حدود ۱۸ درصد از مخارج به هزینه استهلاک تأسیسات توزیع نیروی برق تعلق گرفته است.

ریشه‌های بحران: وابستگی به گاز و خسارات جنگ

سنگ بنای توسعه صنعت برق ایران از ابتدا اشتباه گذاشته شده است. حدود ۸۰ تا ۸۵ درصد نیروگاه‌های کشور به گاز وابسته هستند، در حالی که ایران با ۲۵۰ میلیون مترمکعب کسری گاز (یک‌سوم تقاضای داخلی) مواجه است. این ناترازی گاز مستقیماً تولید برق را تحت‌الشعاع قرار می‌دهد.

همچنین، ۱۴ تا ۱۵ درصد نیروگاه‌ها برقابی هستند که با بحران آب و کمبود بارندگی‌ها، از مدار تولید خارج می‌شوند. سهم نیروگاه‌های تجدیدپذیر نیز که تا پیش از دولت چهاردهم کمتر از یک درصد بود، اکنون به حدود ۴۷۰۰ مگاوات رسیده است، اما این افزایش اندک با خسارات جنگ، دوباره تولید برق کشور را به عقب رانده است.

بر اساس گزارش‌ها، جنگ به ظرفیت تولید حدود پنج هزار مگاوات برق کشور آسیب زده که این رقم به ناترازی موجود اضافه شده است. آرش نجفی بیان کرده که برق پتروشیمی‌های آسیب‌دیده از جنگ (حدود ۱۰۰۰ مگاوات) قرار است از شبکه سراسری تأمین شود، به این معنی که تولید نیروگاه‌های تجدیدپذیر صرف این مجتمع‌ها خواهد شد.

«سال گذشته هر هفته سه تا چهار روز خاموشی دوساعته داشتیم، احتمالا امسال ممکن است فراتر برود و به نظر می‌رسد به طور مستمر روزانه دو ساعت قطعی برق خانگی، تجاری و اداری داشته باشیم و البته بخش صنعت هم همواره در اولویت قطعی‌ها خواهد بود.»

راهکار فوری، مدیریت مصرف و افزایش بهره‌وری است. در میان‌مدت و بلندمدت، دولت باید مدل توسعه صنعت برق را از گازپایه به سمت نیروگاه‌های تجدیدپذیر سوق دهد و با دست برداشتن از مداخلات دولتی، مکانیسم بازار را در این صنعت اعمال کند تا سرمایه‌گذاری و مدیریت مصرف توجیه اقتصادی پیدا کند.