اصغر فرهادی با «داستان‌های موازی» در کن؛ از الهام کیشلوفسکی تا چالش زبان‌های دیگر

از «ده فرمان» تا «داستان‌های موازی»: یک مسیر پر چالش

پنج سال پیش، از اصغر فرهادی برای مشارکت در ساخت یک مجموعه تلویزیونی ده قسمتی بر اساس «ده فرمان» دعوت شد. اما فرهادی که به ساخت آثار تلویزیونی تمایلی نداشت، در آن زمان مشغول کار بر روی فیلم «قهرمان» (۲۰۲۱) بود. «قهرمان» نه تنها جایزه بزرگ کن را برای او به ارمغان آورد، بلکه او را با اتهام سرقت ادبی نیز مواجه کرد. او در نهایت تبرئه شد، زیرا داستان واقعی الهام‌بخش فیلم، که یکی از دانشجویان کارگاه فیلمسازی او آن را به مستندی تبدیل کرده بود، در حوزه عمومی قرار داشت.

پس از این ماجرا، تهیه‌کنندگان «ده فرمان» بار دیگر به سراغ فرهادی آمدند و این بار پیشنهاد ساخت فیلمی بلند بر اساس یکی از قسمت‌های آن مجموعه را مطرح کردند. این پیشنهاد برای فرهادی جذاب‌تر بود و منجر به خلق «داستان‌های موازی» شد.

تجربه فیلمسازی به زبان‌های دیگر

«داستان‌های موازی» دومین فیلم فرهادی است که به زبان فرانسوی ساخته می‌شود. پیش از این، او فیلم «گذشته» را به زبان فرانسوی ساخته بود که در سال ۲۰۱۳ برنیس بژو، بازیگر آن، جایزه بهترین بازیگر زن کن را از آن خود کرد. همچنین، فرهادی در سال ۲۰۱۷ فیلم «همه می‌دانند» را با بازی خاویر باردم و پنه لوپه کروز به زبان اسپانیایی ساخته بود.

فرهادی در پاسخ به سوالی درباره فیلمسازی به زبان‌های دیگر گفت: «البته ترجیح می‌دهم در کشور خودم، به زبان خودم، در جامعه‌ای که با آن آشنا هستم کار کنم، اما در عین حال به این معنا نیست که کنجکاوی ندارم، یا این چالش را نمی‌خواهم که تجربیات جدیدی را امتحان کنم و ببینم چگونه می‌توانم در زمینه‌ای کمتر آشنا فیلم بسازم.»

الهام از کیشلوفسکی و انتخاب «داستان کوتاه درباره عشق»

فرهادی درباره آشنایی‌اش با آثار کیشلوفسکی توضیح داد:

• اولین تجربه: «اولین فیلمی که از او دیدم «سه رنگ: آبی» بود و مسحور آن شدم. سکوت آن فیلم باعث شد احساس کنم باید فورا او را کشف کنم.»
• تحسین آثار: «تمام فیلم‌های دیگرش را در آن زمان تماشا کردم و هنوز هم احترام زیادی برای او قائلم. من آثارش را تحسین می‌کنم، به ویژه برخی از کارهای اولیه‌اش را که اخیرا کشف کردم، مانند مستند «سرهای سخنگو» که فیلمی فلسفی و درخشان است.»
• انسان‌گرایی: «او فیلمسازی انسان‌گراست؛ حس دغدغه و شفقت نسبت به شخصیت‌هایش دارد، انگار که آنها آدم‌های واقعی هستند. او به شخصیت‌هایش اهمیت می‌دهد و چگونگی دستیابی او به این شفقت جالب است.»

در مورد انتخاب قسمت ششم «ده فرمان»، یعنی «داستان کوتاه درباره عشق»، فرهادی اظهار داشت: «گفتم: «نقطه ساخت یک بازسازی چیست؟ من هرگز چنین کاری نکرده‌ام و اگر فیلمی خوب است، اگر هنوز تأثیر و ارزشی دارد، واقعاً ساختن دوباره آن چه فایده‌ای دارد؟» بنابراین شروع کردم با فیلمنامه‌نویس همکارم سعید فرهادی، صحبت کنم که چگونه می‌توانم یکی از این قسمت‌ها را به عنوان فقط یک پوسته و یک قاب قرار دهم که داستانی شخصی‌تر را در آن روایت کنم. و نهایتا قسمت ششم، «داستان کوتاه درباره عشق» را انتخاب کردم، زیرا آن قسمت بیشتر از همه در ذهنم مانده بود.»

عناصر الهام‌بخش در «داستان‌های موازی»

فرهادی دو جنبه اصلی را در این قسمت از «ده فرمان» مورد توجه قرار داده است:

• تنهایی شخصیت مسن: «اول شخصیت خانم مسن‌تر (ایزابل هوپر)، تنهایی او. احساس کردم همیشه چیزی برای پرداختن و کاوش وجود دارد.»
• خیال‌پردازی از طریق تصویر: «جنبه دیگر این واقعیت بود که این شخصیت، زنی است که از طریق تلسکوپ می‌بیند و خیال‌پردازی می‌کند، فقط یک تصویر برای خیال‌پردازی دارد. هیچ کلمه‌ای، هیچ صدایی وجود ندارد. چه می‌شد اگر صدا را به داستان اضافه می‌کردیم و صدا نیز به یکی از عناصر مهم تبدیل می‌شد؟ اینطور بود که ایده ساخت صدای شخصیت‌ها به ذهنمان رسید.»

تضاد صدا و سکوت و سبک نئورئالیستی

«داستان‌های موازی» با تضاد بین صدا و سکوت به خوبی کار کرده است و سبکی متفاوت از آثار قبلی فرهادی که بیشتر به نئورئالیسم نزدیک بودند، دارد.

فرهادی در این باره گفت: «در بخش اول فیلم، شما چیزهای زیادی از داستانی که [شخصیت هوپر] نوشته می‌بینید، پس این جهان اوست، نه جهان من، زیرا رمان اوست، این داستانی است که او ساخته. اما سپس با پیشرفت فیلم، بیشتر و بیشتر واقع‌گرا می‌شود، جهان به آنچه قبلا انجام داده‌ام نزدیک‌تر می‌شود، و اینها تصمیمات آگاهانه‌ای نیستند که به عنوان فیلمساز می‌گیرید، شما فقط اجازه می‌دهید داستان شما را به جایی که نیاز دارد ببرد و اینطور بود که به این ترکیب رسیدم.»

چشم‌چرانی، حقیقت و داستان در عصر روایت‌ها

فرهادی در این فیلم به موضوعاتی چون چشم‌چرانی، تفاوت بین حقیقت و داستان و قدرت روایت‌ها می‌پردازد. او معتقد است که در دنیای امروز، ما غرق در روایت‌ها و داستان‌هایی هستیم که از طریق رسانه‌های اجتماعی به ما گفته می‌شود و به زندگی دیگران چشم‌چرانی می‌کنیم.

او افزود: «ما در جهانی از روایت‌ها زندگی می‌کنیم، روایت‌های فراوانی در اطرافمان وجود دارد، داستان‌هایی که به ما گفته می‌شود. از طریق داستان‌هایی که گفته می‌شود به ما گفته می‌شود چه فکر کنیم و چگونه چیزها را درک کنیم و با روایت‌هایی که خلق می‌شوند، به ویژه با رسانه‌های اجتماعی، ما به زندگی همه افراد چشم‌چرانی می‌کنیم. و سپس درباره زندگی‌شان خیال‌پردازی می‌کنیم، گمان می‌کنیم که دانشی داریم.»

فرهادی با تایید اینکه این دیدگاه را از فرزندانش آموخته است، گفت: «کاملا حق با شماست، دخترانم این روزها بزرگ‌ترین معلمان من هستند.»

سرقت ادبی و تغییر قوانین اسکار

درباره اتهامات سرقت ادبی پیرامون «قهرمان» و ارتباط آن با «داستان‌های موازی»، فرهادی اظهار داشت: «شاید نتیجه ناخودآگاه آنچه از سر گذراندم باشد، اما در واقع، پروژه کیشلوفسکی قبل از آن ماجرا بود، بنابراین نمی‌دانم مرتبط باشد یا نه.»

فرهادی همچنین از تغییر قانون اسکار که برندگان کلیدی جوایز جشنواره‌های غیرانگلیسی‌زبان را برای بهترین فیلم بین‌المللی واجد شرایط می‌کند، استقبال کرد و آن را «تصمیم خوب و عاقلانه‌ و مهمی» دانست که «زمان می‌برد، اما در بلندمدت، فیلم‌های خوب زیادی را به همراه خواهد آورد.»

آینده کاری و ساخت فیلم در خارج از ایران

فرهادی در پاسخ به سوالی درباره فیلم بعدی‌اش گفت: «این بچه به تازگی متولد شده است.» او همچنین درباره امکان ساخت فیلم ایرانی در خارج از ایران، با بازیگران و گروهی از ایرانیان خارج از کشور، بیان کرد: «اگر بخواهید لوکیشن‌ها را در ترکیه یا گرجستان بازسازی کنید، گران تمام می‌شود. اما من مشکلی ندارم، حتی اگر بخواهم یک فیلم کاملاً ایرانی خارج از ایران بسازم.» و در پاسخ به اینکه آیا این کار را خواهد کرد، گفت: «شاید.»