سیاست انقباضی بانک مرکزی: کاهش نقدینگی بدون تغییر نرخ بهره

کاهش چشمگیر پذیرش سفارش‌ها در حراج ۲۱ اردیبهشت

در آخرین حراج توافق بازخرید که در تاریخ ۲۱ اردیبهشت ۱۴۰۵ برگزار شد، بانک‌ها و مؤسسات اعتباری غیربانکی در مجموع ۲۸۸.۴۳ همت سفارش به بانک مرکزی ارسال کردند. با این حال، تنها ۱۷۰ همت از این سفارش‌ها مورد پذیرش قرار گرفت. این میزان پذیرش، نسبت به کل سفارش‌ها، تنها ۵۸.۹ درصد را شامل می‌شود؛ به این معنی که حدود ۴۱ درصد از تقاضای نقدینگی بانک‌ها بی‌پاسخ ماند.

نکته مهم این است که بانک مرکزی در این حراج، نرخ حداقل توافق بازخرید را همچنان روی ۲۳ درصد و مدت قرارداد را روی ۷ روز ثابت نگه داشت. این امر نشان می‌دهد که انقباض پولی نه از مسیر افزایش نرخ، بلکه از طریق محدود کردن حجم پذیرش سفارش‌ها رخ داده است.

این رویکرد برای بازار سرمایه پیامی روشن دارد: بانک مرکزی فعلاً قصد ندارد قیمت پول را تغییر دهد، اما در حال کنترل تدریجی حجم نقدینگی در شبکه بانکی است. این رفتار می‌تواند بر انتظارات نرخ بهره، جریان پول و ارزش‌گذاری دارایی‌ها اثرگذار باشد.

ثبات نرخ و کاهش حجم: سیاست «جیره‌بندی نقدینگی»

بررسی داده‌های حراج‌های سال ۱۴۰۵ نشان می‌دهد که بانک مرکزی از ابتدای سال تا ۲۱ اردیبهشت، بالغ بر ۶ حراج توافق بازخرید برگزار کرده است. در تمامی این حراج‌ها، نرخ حداقل توافق بازخرید روی ۲۳ درصد و سررسید روی ۷ روز ثابت مانده است. این ثبات نرخ ممکن است در نگاه اول این تصور را ایجاد کند که سیاست پولی تغییر معناداری نکرده است، اما جزئیات حجم عملیات تصویر متفاوتی را نشان می‌دهد.

• کاهش سفارش‌های ارسالی: ارزش سفارش‌های ارسالی بانک‌ها از ۳۵۹.۲ همت در حراج نخست به ۲۸۸.۴۳ همت در آخرین حراج رسیده که نشان‌دهنده کاهشی حدود ۱۹.۷ درصدی است.
• سقوط پذیرش سفارش‌ها: در همین مدت، سفارش‌های پذیرفته‌شده از ۳۵۹.۲ همت به ۱۷۰ همت سقوط کرده که معادل افتی حدود ۵۲.۷ درصد است.

این اختلاف فاحش نشان می‌دهد که کاهش تزریق نقدینگی تنها نتیجه افت تقاضای بانک‌ها نبوده، بلکه بانک مرکزی آگاهانه سهم کمتری از سفارش‌ها را پذیرفته است. به بیان ساده‌تر، سیاست‌گذار پولی در سال ۱۴۰۵ به جای آنکه با افزایش نرخ، پیام انقباضی بدهد، از مسیر «جیره‌بندی نقدینگی» عمل کرده است.

اضافه‌تقاضای ۱۱۸ همتی و عطش نقدینگی

در آخرین حراج بازار باز، از مجموع ۲۸۸.۴۳ همت سفارش ارسالی بانک‌ها، بانک مرکزی تنها ۱۷۰ همت را پذیرفت. این بدان معناست که ۱۱۸.۴۳ همت از تقاضای شبکه بانکی بی‌پاسخ ماند. این عدد به تنهایی گویای آن است که فشار تقاضا برای نقدینگی همچنان در بازار بین‌بانکی وجود دارد. نسبت پذیرش در آخرین حراج نیز ۵۸.۹ درصد بوده، یعنی بانک مرکزی کمتر از ۶۰ درصد نیاز اعلام‌شده بانک‌ها را تأمین کرده است.

روند اضافه‌تقاضا نیز در سال جاری قابل توجه است:

این توالی عددی نشان می‌دهد که با وجود کاهش نسبی سفارش‌های ارسالی، عطش نقدینگی در بانک‌ها از بین نرفته است.

تثبیت پذیرش روی ۱۷۰ همت: انقباضی آرام و هدفمند

نکته کلیدی آخرین گزارش بانک مرکزی این است که برای دومین هفته متوالی، سطح سفارش پذیرفته‌شده را روی ۱۷۰ همت نگه داشته است. پیش از این، حجم پذیرش طی چند مرحله کاهش یافته بود:

• حراج نخست: ۳۵۹.۲ همت
• مراحل بعدی: ۲۲۵.۱۱ همت، ۲۱۰ همت، ۱۸۰ همت
• نهایتاً: ۱۷۰ همت

این مسیر نشان می‌دهد که سیاست‌گذار پولی پس از چند مرحله کاهش، فعلاً سطح تازه‌ای برای تزریق هفتگی نقدینگی تعریف کرده است. در گزارش ۲۱ اردیبهشت، ارزش توافق بازخرید سررسیدشده ۱۷۰.۷۵ همت بوده، در حالی که توافق بازخرید پذیرفته‌شده جدید ۱۷۰ همت ثبت شده است. بنابراین، نتیجه خالص عملیات بازار باز برابر با ۰.۷۵- همت است؛ عددی کوچک، اما از نظر جهت‌گیری، کمی انقباضی.

به بیان دیگر، بانک مرکزی در ظاهر شوک بزرگی به بازار وارد نکرده، اما در عمل اجازه نداده مانده عملیات بازار باز افزایش یابد. این رفتار برای فعالان بازار سرمایه مهم است، زیرا نشان می‌دهد سیاست‌گذار فعلاً نه به دنبال تزریق پرقدرت نقدینگی است و نه قصد دارد نرخ توافق بازخرید را بالا ببرد؛ بلکه مسیر میانه‌ای را انتخاب کرده است: کنترل آرام نقدینگی، بدون اعلام رسمی سیاست انقباضی شدید.