پشت پرده نزدیکی آهسته و محتاطانه ترکیه با ارمنستان چیست؟

ریشه‌های تنش در روابط آنکارا و ایروان

روابط میان ترکیه و ارمنستان از دیرباز به دلیل عدم به رسمیت شناختن کشتار جمعی ارامنه عثمانی در سال ۱۹۱۵ به عنوان «نسل‌کشی» توسط ترکیه، پرتنش بوده است. ارامنه و بسیاری از مورخان، تعداد قربانیان این کشتارها را تا ۱.۵ میلیون نفر برآورد می‌کنند، در حالی که ترکیه آن را یک «تراژدی» با تلفات از هر دو طرف توصیف می‌کند.

• ۱۹۹۱: ترکیه، استقلال ارمنستان را به رسمیت شناخت.
• ۱۹۹۳: ترکیه در حمایت از جمهوری آذربایجان و در جریان جنگ قره‌باغ، مرز ۳۰۰ کیلومتری خود با ارمنستان را بست.
• ۲۰۰۸: تلاش‌های اولیه برای عادی‌سازی روابط شکست خورد. ارمنستان علت را فشار جمهوری آذربایجان و ترکیه، حکم دادگاه قانون اساسی ارمنستان اعلام کرد.

ترکیه همواره از مواضع جمهوری آذربایجان حمایت کرده و در جنگ‌های قره‌باغ در سال‌های ۲۰۲۰ و ۲۰۲۳ نیز پشتیبان باکو بود. وزارت امور خارجه ترکیه تاکید دارد که گفت‌وگوهای مستقیم با ارمنستان را «بدون پیش‌شرط» و در پی «فضای سیاسی مساعد» ناشی از پیروزی جمهوری آذربایجان در قره‌باغ آغاز کرده است.

گام‌های برداشته شده برای عادی‌سازی

در سال‌های اخیر، فرستادگان ویژه دو کشور، روبن روبینیان از ارمنستان و سردار کیلیچ از ترکیه، چندین گام اعتمادساز را رهبری کرده‌اند:

• ژوئن ۲۰۲۳: نیکول پاشینیان، نخست‌وزیر ارمنستان، در مراسم تحلیف رجب طیب اردوغان در آنکارا شرکت کرد. او در ژوئن ۲۰۲۵ نیز برای یک سفر رسمی به ترکیه بازگشت.
• دیدارها و تفاهم‌نامه‌ها: جودت ییلماز، معاون رئیس‌جمهور ترکیه، در ایروان تفاهم‌نامه‌ای برای بازسازی مشترک پل «آنی» با پاشینیان امضا کرد.
• بازگشایی مرز زمینی: در سال ۲۰۲۲، دو کشور توافق کردند مرز زمینی را به روی اتباع کشورهای ثالث و دارندگان گذرنامه دیپلماتیک باز کنند.
• حمل‌ونقل هوایی: در سال ۲۰۲۲، شرکت هواپیمایی پگاسوس پروازهای استانبول-ایروان را آغاز کرد و در سال ۲۰۲۳ تجارت بار هوایی نیز فعال شد. خطوط هوایی ترکیه نیز در اکتبر ۲۰۲۵ پروازهای مستقیم بین فرودگاه استانبول و ایروان را راه‌اندازی کرد و پروازهای ایروان به لس‌آنجلس را نیز آغاز کرد.
• ژست‌های حسن نیت: در سال ۲۰۲۳، ایروان تصویر کوه آرارات را از مهرهای مرزی خود حذف کرد. همچنین، نیکول پاشینیان در اکتبر ۲۰۲۴ اعلام کرد که ارمنستان دیگر برای به رسمیت شناخته شدن بین‌المللی نسل‌کشی ارامنه لابی نخواهد کرد.
• همکاری‌های آموزشی و زیرساختی: در سپتامبر ۲۰۲۵، گفت‌وگوهایی درباره بورسیه دانشجویان، به رسمیت شناختن مدارک فنی و بازسازی پل تاریخی آنی انجام شد. در اکتبر ۲۰۲۵، آنکارا و ایروان بر بازسازی خط راه‌آهن و اتصال برق میان استان‌های مرزی قارص و گیومری توافق کردند.

چالش‌ها و کندی روند عادی‌سازی

با وجود گام‌های مثبت، پیشرفت ملموس در عادی‌سازی روابط کند بوده است. گزارش‌ها مبنی بر بازگشایی «زود هنگام» مرز زمینی بارها محقق نشده است.

• عدم بازگشایی کامل مرز: شبکه دولتی تی‌آرتی در ژانویه اعلام کرد ۹۰ درصد کارهای لازم برای بازگشایی گذرگاه آلیجان تکمیل شده، اما بلومبرگ پیش‌بینی کرده که این گذرگاه ممکن است در نیمه اول سال ۲۰۲۶ باز شود.
• وابستگی به توافق صلح قره‌باغ: برقراری روابط دیپلماتیک کامل همچنان به نهایی شدن توافق صلح سال ۲۰۲۵ میان ارمنستان و جمهوری آذربایجان وابسته است. هاکان فیدان، وزیر امور خارجه ترکیه، در نوامبر ۲۰۲۵ تاکید کرد که عادی‌سازی زودهنگام روابط، انگیزه ارمنستان برای امضای توافق صلح را از بین می‌برد.
• موانع در توافق صلح: توافق صلح میان باکو و ایروان همچنان با موانعی بر سر مرزها، حاکمیت و چارچوب‌های حقوقی، و همچنین چالش‌های سیاسی از سوی مخالفان در ارمنستان مواجه است.
• انتخابات ارمنستان: انتخابات عمومی ارمنستان در ۷ ژوئن می‌تواند اوضاع را پیچیده‌تر کند. اگر حزب حاکم نیکول پاشینیان پیروز شود، وعده تغییر قانون اساسی با حذف ارجاع به قره‌باغ را داده است که می‌تواند بر عادی‌سازی روابط تاثیر مثبت بگذارد. اما اگر مخالفان به قدرت برسند، احتمال نهایی شدن توافق صلح کاهش می‌یابد.

چشم‌انداز صلح پایدار

اظهارات نیکول پاشینیان مبنی بر اولویت دادن امنیت و اقتصاد بر لابی برای به رسمیت شناخته شدن نسل‌کشی ارامنه، می‌تواند نشانه تغییر مهمی در چشم‌انداز عادی‌سازی باشد. طرح پیشنهادی مسیر ترامپ برای صلح و رفاه بین‌المللی نیز که بر گسترش مسیرهای تجاری از قفقاز جنوبی به اروپا تاکید دارد، می‌تواند این تلاش‌ها را تقویت کند.

روبن روبینیان، فرستاده ارمنستان، اخیرا اعلام کرد: «ما سهم خود را انجام داده‌ایم و پست بازرسی را بازسازی کرده‌ایم. اکنون منتظر اجرای توافق‌ها هستیم.»

بارچین ینانچ، روزنامه‌نگار ترکیه، در نوامبر ۲۰۲۵ پیش‌بینی کرد که آنکارا ممکن است برای جلوگیری از انزوای منطقه‌ای، شروع به مقابله با «فشار» جمهوری آذربایجان علیه عادی‌سازی کند.

با این حال، تردید افکار عمومی در هر دو کشور نیز از موانع اصلی است:

• افکار عمومی در ترکیه: نظرسنجی سال ۲۰۲۲ دانشگاه قادر خاص استانبول نشان داد ۵۲.۵ درصد از ترک‌ها، ارمنستان را «تهدید» می‌دانند و ۳۵.۱ درصد «همسایه‌ای با ملیت ارمنی» را نمی‌پذیرند.
• افکار عمومی در ارمنستان: نظرسنجی فوریه ۲۰۲۶ موسسه آی‌آرآی نشان داد ۸۰ درصد ارامنه، جمهوری آذربایجان را بزرگ‌ترین تهدید می‌دانند، در حالی که ۶۹ درصد ترکیه و ۲۹ درصد روسیه را تهدید قلمداد می‌کنند.

حساسیت این موضوع احتمالاً باعث ادامه گزارش‌دهی محتاطانه و توجه محدود رسانه‌های نزدیک به دولت ترکیه خواهد شد، حتی اگر تلاش‌های تدریجی برای عادی‌سازی ادامه یابد.