چالش‌های امنیت غذایی ایران: از فقدان آمار تا نیاز به فناوری نوین

وضعیت کشاورزی ایران در مقایسه با جهان

در سطح جهانی، کشورهایی مانند چین با ارتقای سطح فناوری در کشاورزی، از واردکننده بزرگ به یکی از بزرگترین تولیدکنندگان محصولات کشاورزی تبدیل شده‌اند. این تحول مرهون استفاده از تکنولوژی‌های نوین در آبیاری، افزایش آزمایشگاه‌های خاک و بهره‌مندی از روش‌های پیشرفته کشت بوده است. در مقابل، ایران با وجود پتانسیل‌های فراوان، در دهه‌های گذشته رشد مناسبی در تولید کشاورزی نداشته است. سیاست‌هایی مانند کشت فراسرزمینی که در کشورهایی نظیر عربستان سعودی موفقیت‌آمیز بوده، در ایران مورد توجه قرار گرفته اما به مرحله اجرا نرسیده است.

یکی از مهم‌ترین موانع پیش روی افزایش تاب‌آوری نظام غذایی کشور، فقدان آمار و اطلاعات دقیق از نیازهای کشاورزی و غذایی است. عدم وجود یک سبد دقیق از نیازها و راهکارهای تامین آن، حتی مانع از اجرای صحیح سیاست‌های حمایتی از کشاورزان شده است.

ضرورت طرح‌های ملی و منطقه‌ای برای تاب‌آوری غذایی

مرکز ملی مطالعات راهبردی کشاورزی و آب اتاق ایران، گزارشی با عنوان «تاب‌آوری غذایی در بستر آتش‌بس شکننده و نااطمینانی‌های ژئوپلیتیک: تحلیل آثار، وضعیت پیش‌رو و گزینه‌های سیاستی برای ایران» منتشر کرده است. این گزارش با هدف بررسی پیامدهای تنش‌های ژئوپلیتیک بر امنیت غذایی و شناسایی مسیرهای سیاستی برای تقویت تاب‌آوری نظام غذایی ایران تهیه شده است. یافته‌ها نشان می‌دهد که کاهش آسیب‌پذیری و تقویت تاب‌آوری ایران در برابر شوک‌های احتمالی، نیازمند یک بسته سیاستی چندسطحی و زمان‌مند در سطوح ملی، محلی، شهری و منطقه‌ای است.

ارتقای تاب‌آوری در سطح ملی: راهکارها و الزامات

برای بهبود امنیت غذایی در سطح ملی، اقدامات زیر ضروری به نظر می‌رسند:

• بازطراحی الگوی کشت و تولید: کاهش وابستگی به نهاده‌های وارداتی پرریسک، به‌ویژه با توجه به شرایط بارندگی اخیر.
• استفاده هدفمند از مراتع: تامین خوراک دام از ظرفیت‌های داخلی.
• تقویت ذخایر استراتژیک: افزایش ذخایر غلات، نهاده‌های دامی و سوخت.
• اصلاح نظام یارانه و قیمت‌گذاری: حفظ انگیزه تولید و سرمایه‌گذاری و حمایت هدفمند از دهک‌های آسیب‌پذیر.
• ارتقای تاب‌آوری زیرساخت‌ها: تقویت بنادر، انبارها، خطوط لوله و شبکه برق در برابر ریسک‌های جنگی و حملات سایبری.
• تنوع‌بخشی به مبادی واردات: گسترش منابع و مقاصد واردات نهاده‌های اساسی.

مکمل‌های نظام ملی تامین غذا در سطوح محلی و بین‌المللی

اجرای سیاست‌های حمایتی در سطوح محلی و بین‌المللی نیز می‌تواند به بهبود امنیت غذایی کشور کمک کند:

سیاست‌های حمایتی در سطح ملی و شهری

• تقویت نقش نهادهای محلی: افزایش نقش استانداری‌ها، شهرداری‌ها، شوراهای محلی و نهادهای جامعه‌محور در برنامه‌ریزی، ذخیره‌سازی و توزیع عادلانه غذا در شرایط بحرانی.
• توسعه شبکه‌های محلی تامین غذا: ایجاد بازارهای محلی، زنجیره‌های کوتاه تامین و تعاونی‌های تولید و توزیع.
• طراحی پروتکل‌های مدیریت بحران: تمرکز بر مناطق حاشیه‌ای و سکونتگاه‌های کم‌برخوردار در سطح استان‌ها و شهرها.

راهکارهای منطقه‌ای و بین‌المللی

• توسعه و تنوع‌بخشی به شرکای تجاری: تمرکز بر کریدورهای کم‌ریسک‌تر برای تجارت غذا.
• مشارکت در ابتکارات منطقه‌ای: ایجاد ذخایر مشترک، سازوکارهای مبادله پایاپای و توافق‌های دوجانبه و چندجانبه حمل‌ونقل با کشورهای همسایه.
• بهره‌گیری از دیپلماسی غذایی: استفاده هوشمندانه از پیوندهای قومی و محلی برای کاهش اثر تحریم‌ها و تقویت پایداری زنجیره تامین غذا.

تمرکز بر پتانسیل‌های داخلی و نقش کشاورزان

علیقلی ایمانی، فعال صنعت کشاورزی، بر اهمیت مدیریت صحیح تامین نیازهای غذایی در شرایط تنش‌های بین‌المللی تاکید کرد و گفت: «تامین امنیت غذایی در شرایط عادی و تنش‌زا یک سیاست حیاتی است و سیاستگذاران باید در مسیر ارتقای تاب‌آوری تولید گام بردارند.»

ایمانی افزود که ارتقای تاب‌آوری در حوزه تامین نیازهای غذایی کشور از چند منظر قابل بحث است:

• اصلاح سیاست‌های کلان: به‌روزرسانی سیاست‌های حاکم بر حوزه غذا و کشاورزی.
• حمایت از تولیدکنندگان: توجه به نیازهای اساسی کشاورزان شامل کود شیمیایی، بذر و مطالبات دولتی.
• ارتقای سطح آموزش: اجرای اقدامات درخور برای بهبود دانش و مهارت کشاورزان.

وی همچنین اشاره کرد که حدود ۸۰ درصد نیاز کشور از تولید داخلی تامین می‌شود و با بهبود شاخص‌های بهره‌وری و استفاده از فناوری‌های نوین، می‌توان تولید در واحد سطح را افزایش داد و بخش بزرگی از کمبودها را مرتفع کرد. ایمانی پرداخت دیرهنگام مطالبات کشاورزان توسط دولت را نیز عاملی منفی بر تولید دانست.

در پایان، ایمانی بر نقش حیاتی تعاونی‌های مستقل و قوی در حوزه کشاورزی برای ارتقای مسیر تولید و افزایش بهره‌وری تاکید کرد، اما متاسفانه در سالیان گذشته تعاونی‌های کارآمدی در این بخش شکل نگرفته‌اند که خود چالشی جدی محسوب می‌شود.