نقش فوتبال در ایجاد «لحظه مشترک» برای جامعه‌ای خسته و بحران‌زده

⚽ فوتبال: آیین مدرن برای جامعه‌ای پراکنده

جامعه‌شناسان سال‌هاست که درباره کارکرد آیینی فوتبال سخن می‌گویند. فوتبال فراتر از یک مسابقه صرف، به مثابه یک آیین مدرن عمل می‌کند که میلیون‌ها نفر را در یک زمان و با یک احساس مشترک گرد هم می‌آورد. این پدیده شبیه همان «شور جمعی» است که امیل دورکیم از آن یاد می‌کرد؛ لحظه‌ای که افراد برای چند ساعت احساس می‌کنند بخشی از یک تجربه مشترک هستند. در جامعه متکثر امروز ایران که با یک زبان واحد به هیجان نمی‌آید، فوتبال همچنان این ظرفیت را دارد که کودک و سالمند، دانشجو و کارمند، و طبقات مختلف اجتماعی را برای ۹۰ دقیقه کنار هم بنشاند و یک بازی را دنبال کنند. فوتبال یکی از معدود زبان‌های مشترک باقی‌مانده در جامعه است.

💔 دلخوری‌ها از فوتبال و کارکرد اجتماعی آن

اگرچه حال مردم ایران با فوتبال نیز چندان مساعد نبوده است، اما نباید از کارکرد اجتماعی آن غافل شد. فوتبال باشگاهی سال‌هاست که بیشتر از هیجان، حاشیه تولید کرده است؛ از قراردادها و نقل‌وانتقال‌ها گرفته تا اختلاف‌ها و حیف‌ومیل پول‌ها که اعتماد هواداران را فرسوده کرده است. تیم ملی نیز با نسلی بازی می‌کند که نمادهایش محبوبیت نسل‌های گذشته را ندارند و فاصله میان بازیکنان و زندگی روزمره مردم بیشتر شده است. با این حال، کارکرد اجتماعی فوتبال فراتر از محبوبیت بازیکنان است. حتی با وجود دلخوری‌ها، فوتبال هنوز می‌تواند تجربه‌ای جمعی از هیجان، امید و همدلی را فراهم کند که کمتر پدیده دیگری در جامعه امروز ایران قادر به انجام آن است.

🇿🇦 درس ماندلا: وقتی ورزش یک ملت را آشتی داد

«ورزش قدرت تغییر جهان را دارد. ورزش قدرت الهام‌بخشیدن و ایجاد اتحاد بین مردم را دارد.»
– نلسون ماندلا

این جمله معروف نلسون ماندلا صرفاً یک شعار نبود، بلکه او این قدرت را در عمل به نمایش گذاشت. پس از پایان دوران آپارتاید، آفریقای جنوبی جامعه‌ای مملو از خشم و بی‌اعتمادی بود. ماندلا تصمیم گرفت از ورزش برای آشتی ملی استفاده کند. در سال ۱۹۹۵، آفریقای جنوبی میزبان جام جهانی راگبی شد؛ ورزشی که نماد سفیدپوستان بود. ماندلا با پوشیدن پیراهن تیم ملی و حضور در ورزشگاه، مردم را به تشویق تیم کشورشان فراخواند. نتیجه شگفت‌انگیز بود: سیاه و سفید کنار هم نشستند، یک تیم را تشویق کردند و پس از قهرمانی آفریقای جنوبی، جشن مشترکی در سراسر کشور برپا شد. آن مسابقه فقط یک بازی نبود، بلکه نقطه‌ای بود که جامعه‌ای زخمی برای نخستین بار طعم همدلی را دوباره چشید.

🔮 جام جهانی آینده: روزنه‌ای برای همدلی

ایران امروز، اگرچه آفریقای جنوبی پس از آپارتاید نیست، اما شباهتی میان این دو تجربه وجود دارد: جامعه‌ای که زیر فشار خستگی و بحران‌های پی‌درپی قرار گرفته است. در چنین فضایی، حتی سرگرمی نیز به یک مسئله جدی تبدیل می‌شود. رسانه ملی سال‌هاست که نتوانسته لحظه‌های مشترک سرگرمی ایجاد کند؛ خبری از سریال‌های «خیابان‌خلوت‌کن» یا برنامه‌هایی مانند «خندوانه» نیست. سینما نیز در یکی از دشوارترین دوره‌های خود قرار دارد و شبکه نمایش خانگی نیز شور سال‌های اول را از دست داده است. این عوامل باعث شده‌اند که خانواده‌ها کمتر از گذشته بهانه‌ای برای کنار هم نشستن داشته باشند.

در این وضعیت، جام جهانی آینده می‌تواند یک روزنه امید باشد. با فرمت ۴۸ تیمی، احتمال بازی‌های پرگل و شگفتی‌ها بیشتر شده و این امید وجود دارد که تیم ملی ایران بتواند از مرحله گروهی صعود کند. حتی اگر نتایج مطابق انتظار پیش نرود، همین که میلیون‌ها نفر چند شب کنار هم بنشینند، درباره یک بازی حرف بزنند و برای یک گل از جا بلند شوند، اتفاق کوچکی نیست. این لحظات، هرچند کوتاه، برای سلامت روانی جامعه اهمیت بزرگی دارند.

💡 فوتبال: ابزاری برای لحظه‌ای امید و هیجان

دعوت به آشتی با تیم ملی، به معنای فراموشی مشکلات جامعه نیست. فوتبال قرار نیست مخدر جامعه باشد یا جایگزین نداشته‌های زندگی شود. فوتبال تنها می‌تواند یک مکث کوتاه، یک نفس تازه باشد. یک گل شاید فقط چند دقیقه طول بکشد، اما همان چند دقیقه می‌تواند خانه‌ای را پر از هیجان کند، چند دوست را دور یک صفحه تلویزیون جمع کند و جامعه‌ای خسته را برای لحظه‌ای از روزمرگی جدا کند. ما با تیم ملی آشتی می‌کنیم، نه به این دلیل که همه چیز در فوتبال خوب است یا بازیکنان و کادر فنی محبوب هستند، بلکه به این دلیل که جامعه‌ای که زیر فشار بحران‌ها زندگی می‌کند، به لحظه‌هایی از امید و هیجان نیاز دارد. گاهی، تمام آنچه یک جامعه برای دوباره نفس کشیدن لازم دارد، فقط یک گل است.