موزه‌ها؛ راویان تاریخ و محرک توسعه گردشگری در زنجان

تاریخچه و تعریف روز جهانی موزه

شورای بین‌المللی موزه‌ها (ایکوم)، که تحت نظارت یونسکو فعالیت می‌کند، طی قطعنامه‌ای در دوازدهمین مجمع عمومی خود در سال ۱۹۷۷ در مسکو، ۱۸ ماه مه (برابر با ۲۸ اردیبهشت) را به عنوان روز جهانی موزه برگزید. از آن زمان، هر ساله در این روز، یکی از مهم‌ترین چالش‌ها و موضوعات مرتبط با موزه‌ها توسط متخصصان و عموم مردم مورد بحث و بررسی قرار می‌گیرد و مراسم ویژه‌ای در موزه‌های برجسته جهان برگزار می‌شود.

موزه، مکان گردآوری، نگهداری، مطالعه، بررسی و به نمایش گذاشتن نعمت‌های فرهنگی یا طبیعی به منظور آموزش، پژوهش و ارزش دادن به این مجموعه‌ها و لذت بردن از آنها تعریف می‌شود.

امروزه، موزه‌ها به عنوان واژه‌ای آشنا برای عموم مردم شناخته می‌شوند، چرا که هر یک از آنها پیشینه‌ای از قدمت، تاریخ و اسرار هزاران ساله تمدن و فرهنگ ملت‌ها را به نمایش می‌گذارند.

نقش حیاتی موزه‌ها در جوامع

محمدرضا محمدپور، معاون میراث فرهنگی استان زنجان، بر نقش بی‌بدیل موزه‌ها در معرفی و ترویج ناب‌ترین پدیده‌های فرهنگی تاکید می‌کند. او موزه‌ها را از معدود مراکز حفاظت از یادگاران نسل گذشته و فرزندان هنر و تاریخ می‌داند که هر شیء در آنها، اسناد معتبری از هنر، فرهنگ و تاریخ را ارائه می‌دهد.

واژه «موزه» ریشه‌ای یونانی دارد و از «موزه یون» به معنای مجلس فرشتگان الهام گرفته شده است.

نیاز زنجان به موزه بزرگ و تخصصی

با توجه به روز جهانی موزه و هفته میراث فرهنگی (۲۸ اردیبهشت تا سوم خرداد)، لزوم وجود یک موزه بزرگ و متشکل از فضاهای متعدد برای معرفی محتواهای گوناگون از جمله آثار باستان‌شناسی، مردم‌شناسی، هنرهای معاصر و مشاغل در استان زنجان احساس می‌شود. محمدپور اظهار داشت که فقدان چنین فضای تخصصی در استان، نیازمند پیگیری و تلاش مسئولان است، زیرا این موضوع در سطح ملی به بهانه نبود اعتبار مهجور مانده است.

با وجود تعداد زیاد آثار و اشیای باستان‌شناسی و مردم‌شناسی در مخازن استان، پتانسیل وجود یک موزه بزرگ با فضای استاندارد بین‌المللی کاملاً مشهود است. محل کنونی نمایش آثار منحصر به فردی مانند مردان نمکی، خانه‌ای تاریخی است که فاقد مولفه‌های لازم و استاندارد یک موزه مدرن است.

تأثیر ساخت موزه بر جذب گردشگر

همکاری بین اماکن تاریخی، موزه‌ها، هتل‌ها و دفاتر گردشگری، شهر را به یکدیگر مرتبط می‌سازد و تعداد بازدیدکنندگان از موزه‌ها به آژانس‌های مسافرتی و بازدیدهای فرهنگی سازمان‌یافته بستگی دارد. موزه‌ها با مشارکت آژانس‌های گردشگری برای جذب بازدیدکننده فعالیت می‌کنند و توجه ویژه‌ای به گردشگری دارند.

• موقعیت استراتژیک: یک موزه به وضعیت درک شده یک منطقه می‌افزاید و از رشد صنعت گردشگری و اوقات فراغت حمایت می‌کند.
• توسعه پایدار: تحقیقات در مورد توسعه گردشگری پایدار به اهمیت وجود جاذبه‌های میراثی، بناهای تاریخی و موزه‌ها بستگی دارد.
• بازاریابی: تقویت بخش کلیدی گردشگری و توسعه پایدار آن با توسعه بازاریابی برای موزه‌ها به دست می‌آید و استراتژی بازاریابی خرد در موزه‌ها، بازاریابی کلان محصول گردشگری را تقویت می‌کند.

خلاء موجود و تأثیر آن بر معرفی زنجان

موزه‌ها معرف فرهنگ و سبک زندگی یک جامعه محلی و گویای تفاوت‌های جوامع مختلف بشری هستند. موزه‌های منطقه‌ای به طور خاص به معرفی فرهنگ و میراث ساکنان یک منطقه پرداخته و با معرفی ویژگی‌های بومی، اقلیمی و فرهنگی آنها موجب رونق و گسترش صنعت گردشگری در آن منطقه می‌شوند. در واقع، نقش موزه‌ها معرفی و انتقال فرهنگ، تاریخ، محیط، توسعه اجتماعی و زبان هر منطقه است. در نتیجه، خلاء موجود در این بخش می‌تواند آسیب‌های متعددی در زمینه معرفی فرهنگ و آداب و رسوم هر جامعه وارد کند.

موزه‌های فعال در استان زنجان و برنامه‌های آتی

هم‌اکنون ۱۲ موزه فعال در استان زنجان وجود دارد که شامل موارد زیر است:

• موزه‌های تاریخ طبیعی
• مردم‌شناسی رختشویخانه
• شهدا
• باستان‌شناسی و مردان نمکی
• باستان‌شناسی ابهر
• باستان‌شناسی پایگاه جهانی سلطانیه
• باغ موزه گیاهان معطر و دارویی
• صنایع دستی
• پست
• تاریخ و فرهنگ
• مهرانه
• دفاع مقدس

علاوه بر این، راه‌اندازی چهار موزه جدید شامل موزه سلامت، موزه فرش روستای قلتوق، موزه آب و موزه دانشگاه زنجان در دست پیگیری است و انتظار می‌رود با همکاری دستگاه‌های مرتبط در مدت یک سال آینده مورد بازدید علاقه‌مندان قرار گیرد.

برنامه‌های هفته میراث فرهنگی در زنجان

همزمان با روز جهانی موزه‌ها و هفته میراث فرهنگی، ۳۰ برنامه متنوع و فرهنگی در استان زنجان برگزار خواهد شد. این برنامه‌ها با هدف معرفی، حفاظت و ترویج میراث غنی فرهنگی و تاریخی استان و همچنین ارج نهادن به فعالان این عرصه طراحی شده‌اند. از مهم‌ترین برنامه‌های این هفته می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

• آیین تجلیل از استادکاران و فعالان برجسته در حوزه حفاظت و مرمت آثار تاریخی در شهرستان‌های زنجان و خدابنده.
• برگزاری نشست تخصصی «سجاس‌شناسی و سجاس در دوران سلجوقیان» برای پژوهشگران و علاقه‌مندان به تاریخ منطقه.
• تقویت نهادهای مردمی با برگزاری «انجمن میراث فرهنگی» در شهرستان‌ها.
• برگزاری چهارمین رویداد «تجلیل از پیشکسوتان و بزرگداشت استادکاران گنبد سلطانیه».