چابهار؛ مزیت جغرافیایی در گرو سوءمدیریت و تأخیر در تصمیم‌گیری‌ها

بندر چابهار، نگین توسعه سواحل مکران، با وجود برخورداری از مزیت‌های بی‌نظیر جغرافیایی، همچنان در گیرودار چالش‌های مدیریتی و تأخیر در تصمیم‌گیری‌ها، از پتانسیل‌های واقعی خود فاصله دارد. این وضعیت در حالی است که رقابت با بندر گوادر پاکستان، به گفته کارشناسان، بیش از حد بزرگ‌نمایی شده و مزیت‌های زیرساختی چابهار همچنان دست‌نیافتنی است.

چابهار و گوادر: رقابتی نابرابر

امیر امیری‌فر، مدیر مؤسسه توسعه «چشم مکران»، با رد ادعای پیشی گرفتن بندر گوادر از چابهار، این رقابت را تا حد زیادی بزرگ‌نمایی‌شده دانست. وی تأکید کرد که مزیت جغرافیایی با ایران است، اما سوءمدیریت و تأخیر در تصمیم‌گیری‌ها باعث از دست رفتن زمان شده است.

ظرفیت اسمی بندر گوادر حدود ۱۱ میلیون تن است، اما مجموع تخلیه و بارگیری انجام‌شده در این بندر طی حدود ۲۰ سال گذشته تنها حدود ۶.۵ میلیون تن بوده است. از نظر زیرساخت‌های بندری، آب‌خور مناسب و ظرفیت پذیرش کشتی‌های بزرگ، گوادر قابل مقایسه با چابهار نیست.

امیری‌فر افزود که سهم گوادر از ترانزیت منطقه بسیار ناچیز است. این بندر نه از نظر تأمین انرژی، نه از نظر توسعه جاده و ریل و نه از نظر شبکه ترانزیتی به سطح قابل توجهی نرسیده است. حتی برای افغانستان و کشورهای آسیای میانه نیز استفاده از مسیر گوادر مزیت اقتصادی قابل توجهی ندارد.

همکاری با هند: انتظارات برآورده نشده

مدیر مؤسسه توسعه چشم مکران به همکاری ایران و هند در چابهار اشاره کرد و اظهار داشت که با وجود گذشت بیش از یک دهه از توافق اولیه با هند، هنوز نقشه راه عملیاتی روشنی برای توسعه این بندر شکل نگرفته است. وی به قرارداد ۱۰ ساله‌ای که در اردیبهشت ۱۴۰۳ با طرف هندی امضا شد و ارزش آن حدود ۱۲۵ میلیون دلار اعلام شده بود، اشاره کرد و گفت که این قرارداد تاکنون به دستاورد اقتصادی قابل توجهی منجر نشده است.

برخی گزارش‌ها حاکی از آن است که طرف هندی حتی در حال واگذاری اپراتوری به یک شرکت ایرانی است و عملاً تمایل چندانی برای ادامه حضور فعال در این پروژه ندارد.

راه‌آهن چابهار-زاهدان: شریان حیاتی توسعه

پروژه راه‌آهن چابهار–زاهدان به عنوان شریان اصلی اتصال این بندر به شبکه ریلی کشور، با تأخیرهای طولانی مواجه شده است. عملیات اجرایی این پروژه سال‌هاست آغاز شده، اما به دلیل مشکلات تأمین بودجه و اولویت‌های مدیریتی، پیشرفت آن کند بوده است.

• بخش خاش–زاهدان: این مسیر در سال‌های اخیر به بهره‌برداری رسیده است.
• بخش خاش–چابهار: این بخش در حال اجراست و دولت وعده داده است تا شهریورماه تکمیل شود.

تحقق این وعده نیازمند تأمین منابع و پیگیری جدی است.

چالش‌ها و اولویت‌های توسعه چابهار

چالش‌هایی مانند کمبود زیرساخت‌های آب، برق، جاده و ریل همچنان از موانع اصلی توسعه چابهار به شمار می‌روند. امیری‌فر تأکید کرد که مزیت جغرافیایی این منطقه به‌گونه‌ای است که در صورت تکمیل زیرساخت‌ها می‌تواند به یکی از مهم‌ترین مراکز لجستیکی منطقه تبدیل شود.

دو اولویت اصلی برای توسعه چابهار عبارتند از:

1. تکمیل سریع راه‌آهن چابهار–زاهدان.
2. تعیین تکلیف راهبرد همکاری با شرکای خارجی (هندی و چینی).

استفاده از ظرفیت‌های منطقه‌ای، از جمله مسیرهای تجاری مرتبط با پاکستان، برای کاهش فشارهای ناشی از محدودیت‌های تجاری نیز مهم تلقی می‌شود. استفاده مؤثر از این ظرفیت‌ها می‌تواند نقش چابهار را در تأمین کالاهای مورد نیاز کشور تقویت کند.