بحران نفتی بی‌سابقه عراق: تنگه هرمز بسته، تولید ۷۰ درصد کاهش یافت

سقوط آزاد تولید و ذخیره‌سازی

تولید نفت عراق از ۴.۳ میلیون بشکه در روز به حدود ۱.۳ میلیون بشکه سقوط کرده که نشان‌دهنده افت ۷۰ درصدی است. شرکت نفت بصره تولید خود را از ۳.۳ میلیون به ۹۰۰ هزار بشکه رسانده و میادین نفتی بزرگی نظیر رومیله و قرنه غربی-۲ به طور کامل تعطیل شده‌اند. علاوه بر کاهش تولید، مخازن ذخیره‌سازی نفت عراق نیز از همان روزهای نخستین بحران پر شده‌اند و گزارش‌های میدانی حاکی از آن است که دیگر فضایی برای ذخیره‌سازی نفت جدید وجود ندارد.

نفت هست، اما فروش ممکن نیست

با وجود ذخایر عظیم ۱۴۵ میلیارد بشکه‌ای نفت، عراق قادر به فروش آن در بازارهای جهانی نیست. مشتریان سنتی این کشور از جمله آمریکا، هند، چین، کره جنوبی و کشورهای اروپایی در انتظار گشایش مسیرهای صادراتی هستند. عراق برای نفت «بصره متوسط» تخفیف ۳۳.۴۰ دلاری ارائه کرده است، اما شرط اصلی آن است که خریدار خود نفتکش را فراهم کرده و ریسک عبور از تنگه هرمز را بپذیرد. تاکنون، هیچ شرکت خارجی حاضر به پذیرش این ریسک نشده است.

بحران بنزین داخلی

عراق سال‌هاست که برای تأمین بنزین مورد نیاز خود به واردات وابسته است. پالایشگاه‌های داخلی با حداکثر ظرفیت ۱.۳ میلیون بشکه در روز فعالیت می‌کنند، اما این میزان پاسخگوی نیاز کشور نیست. با بسته شدن تنگه هرمز، ورود نفتکش‌های حامل بنزین وارداتی نیز متوقف شده است. در نتیجه، صف‌های طولانی در مقابل پمپ بنزین‌ها در شهرهای بغداد و بصره به یک منظره عادی تبدیل شده است.

استراتژی‌های عراق برای دور زدن بحران

عراق برای مقابله با این بحران چهار استراتژی اصلی را دنبال می‌کند:

• مسیر دریایی از طریق تنگه هرمز: این روش نیازمند اجازه ایران برای عبور نفتکش‌هاست. اما ایران اعلام کرده که به هر کشتی که قصد عبور داشته باشد شلیک خواهد کرد. در عمل، حجم صادرات از این مسیر تقریباً صفر است.
• مسیر زمینی به سوریه (بندر بانیاس): از اواخر ماه مارس، عراق صادرات نفت به سوریه را با تانکر آغاز کرده است. روزانه بین ۵۰۰ تا ۷۰۰ تانکر با ظرفیت ۳۰ تن از مرز الولید عبور می‌کنند. در تاریخ ۲ مه، اولین کاروان ۷۰ تانکری نیز از مرز ربیعه-یاروبیه وارد سوریه شد که برای نخستین بار در ۱۴ سال گذشته اتفاق افتاد. این مرز راهبردی که ماه گذشته بازگشایی شد، ظرفیت پوشش بیش از ۱۰۰۰ کامیون در روز را دارد. وزیر نفت عراق اعلام کرده است که دو خط لوله در این مسیر مجموعاً ظرفیت ۶۵۰ هزار بشکه در روز را دارند و نفت پس از رسیدن به پالایشگاه بانیاس، از طریق دریا به مشتریان اروپایی و منطقه‌ای ارسال می‌شود.
• مسیر زمینی به اردن (بندر عقبه): عراق سال‌هاست که با تخفیف ۱۶ دلاری به ازای هر بشکه، نفت را با تانکر به اردن صادر می‌کند. در دوران بحران، بغداد و عمان توافق جدیدی برای افزایش حجم صادرات زمینی امضا کرده‌اند. هرچند رقم صادرات زمینی در مقایسه با نیاز عراق ناچیز است، اما برای حفظ حداقل جریان درآمدی حیاتی است.
• خط لوله کرکوک–جیهان (ترکیه): این خط لوله که در دهه ۱۹۷۰ ساخته شده، از سپتامبر ۲۰۲۵ دوباره فعال شده است. با وجود ظرفیت اسمی ۱.۶ میلیون بشکه در روز، هم‌اکنون تنها با یک‌چهارم توان خود کار می‌کند و روزانه حدود ۲۵۰ تا ۳۰۰ هزار بشکه نفت از این مسیر صادر می‌شود. اختلافات بین بغداد و اربیل بر سر درآمدهای نفتی، مانع اصلی افزایش ظرفیت این خط لوله است.

پروژه‌های آتی

عراق چندین پروژه بلندمدت را برای تنوع بخشیدن به مسیرهای صادراتی خود در دست اجرا دارد:

• خط لوله بصره–حدیثه: این خط لوله ۷۰۰ کیلومتری با ظرفیت ۲.۵ میلیون بشکه در روز، در تاریخ اول مه آغاز به کار کرده است. هدف آن رساندن نفت به سه مسیر سوریه (بانیاس)، ترکیه (جیهان) و اردن (عقبه) است.
• خط لوله عربستان (ینبع): این خط لوله که پس از حمله عراق به کویت در سال ۱۹۹۰ بسته شد، در حال حاضر یک پروژه بلندپروازانه محسوب می‌شود. عربستان بر حق استفاده از بخش خاک خود برای نفت خودش اصرار دارد، لوله‌ها فرسوده شده‌اند و توافق دوجانبه سه دهه پیش لغو شده است. احیای آن سال‌ها به طول خواهد انجامید.

چالش‌های پیش رو

عراق با وجود ۱۴۵ میلیارد بشکه ذخیره نفتی، عملاً از بازار جهانی حذف شده است. پس از گذشت بیش از دو ماه از بسته شدن تنگه هرمز، هیچ راه‌حل عملی و فوری برای جایگزینی مسیرهای صادراتی وجود ندارد. خط لوله ترکیه حداکثر ۳۰۰ هزار بشکه در روز صادر می‌کند که در مقایسه با ۳.۵ میلیون بشکه صادرات پیشین عراق بسیار ناچیز است. مسیرهای زمینی به سوریه و اردن در حال افزایش هستند، اما حجم آنها کم و هزینه‌بر است. پروژه‌های بزرگ مانند بصره-حدیثه و ینبع نیز سال‌ها زمان می‌برند تا به نتیجه برسند. عراق علاوه بر این، با بحران بنزین داخلی نیز دست و پنجه نرم می‌کند و هر روز که می‌گذرد، شکاف مالی دولت عمیق‌تر می‌شود.