تحریم‌های اقتصادی و تغییر الگوی مصرف غذایی در ایران: یافته‌های یک پژوهش جدید

روش‌شناسی و داده‌های پژوهش

این پژوهش بر پایه مجموعه داده‌های منحصربه‌فرد «طرح آمارگیری هزینه و درآمد خانوار ایران» استوار است که شامل حدود یک میلیون مشاهده در بازه زمانی ۱۳۷۱ تا ۱۴۰۱ می‌شود. تمرکز اصلی این مطالعه بر شدیدترین دوره‌های تحریم، یعنی سال‌های ۱۳۹۰ تا ۱۳۹۳ و ۱۳۹۷ تا ۱۴۰۱ بوده است.

این مقاله به‌عنوان نخستین تحلیل نظام‌مند در سطح خرد، اثر تحریم‌ها را بر مصرف غذایی در میان گروه‌های مختلف درآمدی و مناطق جغرافیایی گوناگون بررسی می‌کند. همچنین، مواد غذایی به گروه‌های مشخصی مانند گوشت قرمز، مرغ و غلات تقسیم شده‌اند تا اقلامی که بیشترین تأثیر را پذیرفته‌اند، مشخص شوند.

کانال‌های اثرگذاری تحریم‌ها بر اقتصاد

پژوهشگران دو مسیر اصلی را برای تأثیر تحریم‌ها بر مصرف مواد غذایی مطرح می‌کنند که ثبات اقتصادی یک کشور را مختل می‌سازد:

• اختلال در سمت عرضه: تحریم‌ها می‌توانند منجر به کاهش واردات کالاهای اساسی غذایی و محصولات کشاورزی شوند. اگرچه مواد غذایی معمولاً از نظر قانونی از تحریم معاف هستند، اما «بیش‌احتیاطی» یا over-compliance از سوی نهادهای بین‌المللی، همراه با محدود شدن دسترسی به فناوری کشاورزی و سرمایه‌گذاری خارجی، می‌تواند در نهایت به کمبود مواد غذایی در داخل کشور منجر شود.
• اختلال در سمت تقاضا: تحریم‌ها شوک‌های شدید اقتصاد کلان ایجاد می‌کنند که شامل کاهش تولید ناخالص داخلی، افت ارزش پول ملی و تورم بالا است. این عوامل قدرت خرید شهروندان را کاهش می‌دهند. علاوه بر این، دولت ممکن است در واکنش به فشارهای مالی، یارانه‌های ضروری را کاهش دهد که تهیه مواد غذایی را برای خانوارها دشوارتر و پرهزینه‌تر می‌سازد.

بر اساس این سازوکارها، دو فرضیه اصلی مطرح شده است:

• اثر عمومی: تحریم‌های اقتصادی به کاهش کلی مصرف مواد غذایی در کشور هدف منجر می‌شوند.
• اثر نامتناسب: این آثار در میان همه گروه‌ها یکسان نیست؛ انتظار می‌رود خانوارهای کم‌درآمد و روستایی آسیب‌پذیرترین گروه‌ها باشند، زیرا ابزارهای مالی کمتری برای محافظت در برابر شوک‌ها در اختیار دارند.

تحلیل آثار تحریم بر مصرف غذایی

این مقاله با استفاده از مدل‌های رگرسیونی و رگرسیون حداقل مربعات معمولی (OLS)، تأثیر تحریم‌های شدید بر عادات غذایی خانوارهای ایرانی را بررسی کرده است. متغیر وابسته، میزان مصرف ماهانه هشت گروه غذایی شامل آرد، غلات، نان، میوه و سبزیجات، گوشت قرمز، مرغ، غذاهای دریایی، و لبنیات/تخم‌مرغ بوده است.

نتایج کلیدی:

• تحریم‌ها اثری منفی و معنادار آماری بر تقریباً تمام گروه‌های غذایی داشته‌اند، از جمله گوشت قرمز، مرغ، غذاهای دریایی، لبنیات، و میوه و سبزیجات.
• مصرف غذاهای دریایی در دوره‌های تحریم حدود ۲۲ درصد کاهش یافته است.
• تنها گروه غذایی که افزایش معنادار آماری در مصرف نشان داده، نان بوده است. پژوهشگران این را به‌عنوان یک سازوکار تطبیقی توضیح می‌دهند: خانوارها در شرایط فشار اقتصادی، اقلام گران‌تر مانند برنج و گوشت را با نان جایگزین می‌کنند.

تأثیر بر گروه‌های درآمدی و مناطق جغرافیایی:

• خانوارهای کم‌درآمد (دهک اول) بیشترین آسیب را متحمل شده‌اند و کاهش بیشتری در مصرف گوشت قرمز، لبنیات و تخم‌مرغ تجربه کرده‌اند.
• خانوارهای پردرآمد نیز کاهش مصرف داشته‌اند، اما وضعیت تغذیه‌ای آن‌ها به شدت گروه‌های فقیر تهدید نشده است.
• خانوارهای شهری کاهش معنادار حدود ۱۲ درصدی در مصرف گوشت قرمز داشته‌اند، در حالی که این کاهش برای خانوارهای روستایی از نظر آماری معنادار نبوده است.
• با این حال، خانوارهای روستایی افت بیشتری در مصرف غلات، لبنیات و تخم‌مرغ داشته‌اند. نویسندگان اشاره می‌کنند که جمعیت روستایی ممکن است در زمینه تأمین پروتئین تا حدی مقاوم‌تر بوده باشند، زیرا دسترسی مستقیم‌تری به دام و محصولات دامی دارند.

تحریم‌ها و تغییر الگوی تغذیه ایرانیان

برخلاف تصور اولیه، نویسندگان استدلال می‌کنند که کاهش مصرف عمدتاً ناشی از کمبود فیزیکی مواد غذایی نبوده است، چرا که ایران دارای صنعت غذایی داخلی گسترده‌ای است. سمت تقاضا سازوکار اصلی کانال اثرگذاری تحریم‌ها است.

کاهش مصرف غذایی عمدتاً ناشی از رکود عمومی اقتصادی بوده است. تحریم‌ها باعث سقوط شدید تولید ناخالص داخلی سرانه شدند؛ به‌طوری‌که این شاخص از ۸,۳۲۹ دلار در سال ۲۰۱۲ به ۲,۷۴۶ دلار در سال ۲۰۲۰ کاهش یافت. این افت شدید، قدرت خرید شهروندان را به‌طور جدی تضعیف کرد.

کاهش درآمدهای صادراتی دولت را ناچار کرد برای مدیریت بودجه، بخشی از یارانه‌های اساسی را کاهش دهد. نمونه شاخص آن، افزایش ۳۰۰ درصدی قیمت بنزین در سال ۲۰۱۹ بود که فشار بیشتری بر بودجه خانوارها وارد کرد و تهیه مواد غذایی را دشوارتر ساخت.

به دلیل تورم بالا و کاهش ارزش پول ملی، بسیاری از ایرانیان بخشی از هزینه‌های مصرف روزمره خود را به سمت دارایی‌های حفظ ارزش، مانند طلا یا ارزهای خارجی منتقل کردند تا پس‌اندازشان را حفظ کنند. این جابه‌جایی در اولویت هزینه‌کرد، منابع مالی کمتری برای خرید غذا باقی گذاشت.

پژوهشگران بر این باورند که اثر تحریم‌ها بر خانوارهای روستایی پیچیده‌تر است، زیرا کشاورزان هم تولیدکننده و هم مصرف‌کننده مواد غذایی هستند. افزایش قیمت مواد غذایی ممکن است درآمد آن‌ها را بیشتر کند (اثر درآمدی)، اما تورم عمومی بالا همزمان قدرت خرید آن‌ها را برای تهیه سایر گروه‌های غذایی که خودشان تولید نمی‌کنند کاهش می‌دهد (اثر قیمتی).

تحریم‌ها به‌طور قابل‌توجهی الگوهای غذایی خانوارهای کم‌درآمد و متوسط را تغییر داده و امنیت غذایی آن‌ها را تضعیف کرده‌اند. حتی طبقه متوسط اقتصادی (دهک‌های دوم و سوم درآمدی) نیز کاهش محسوسی در مصرف پروتئین، میوه و سبزیجات تجربه کرده‌اند.